ਪੰਜਾ=। /ਵਸ਼ਵ ਕੋਸ਼

ਗਾੱਸ ਫ਼ਿੱਲਿੰਪ ਹੈਨਰੀਂ

੪੧ `

ਦੇ << ੨੨੬੬੦੮<

" ਛੱਪ `=ੈੀਦੰਨੀਕੱਛ

ਲੀ

:5੪=੫..<੧

"੮੯੮੮੨

ਸਿ1481 ਚ95ਸ4% ੦5ਸ--੯੦1.1% ` ਪਿ, ਰ ਦਾ --੬.06 6000 1੯੩॥33' ਰ੍ ਰ੍ : ੧0€6808, 1-40020825 19੬000., 70089

-ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੱਕੜ __ ੨ ਡਾਇਰੈੱਕਟਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ੨.

$ ਡਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਸਾਲ : 1995

ਕਾਪੀਆਂ _: 2000 ਰ੍‌

ਕੀਮਤ _: 110/-.ਰੁਪਏ

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਡਾਇਰੈੱਕਟਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ

ਛਾਪਕ _: ਵੀਰ ਭੂਮੀ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ ਜਲੈਧਰ ਕੰ

ਦੋ ਸ਼ਬਦ

ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੈਨਤਾ ਅਤੇ ਜਟਲਿਤਾ ਵਧ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਦਿਸਰੱਦੇ

ਇੰਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਸਾਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮੁਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ

ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜਗਿਆਸਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਹੀ ਇਕੋ ਇੱਕ ਜ਼ਰੀਆ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਉਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ

ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਅਤੇ ਇਕ ਖਾਸ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਰ

ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਸ ਲੋੜ ਨੂੰ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਥੋਂ ਤੀਕ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਸਬੈਧ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਾ-ਗੌਥਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਹਨ ਪਰ ਕਿਸੇ ਇਕ ਹਵਾਲਾ ਰਥ ਵਿਚ ਸਰਬਪੱਖੀ ਗਿਆਨ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ । ਆਜ਼ਾਦੀ ਪਿੱਛੋਂ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤਿਆਰ

ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾ ਹੋਈ। ਅੱਜ ਦੇ ਮਿਆਰ _ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਵਰਗੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਹੋਵੇ । ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ

ਲਈ ਇਹ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਚਾਰ ਉੱਨਤ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਹੁਣ ਤੀਕ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦੋ-ਭਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰੈ-ਭਾਸ਼ੀ ਕੋਸ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਭਾਗ ਸਚਿੱਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਲ ਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਸਮਾਜਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਲਗਭਗ 30 ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕੋ ਇਕ ਘਾਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ। ਵਿਭਾਗ

ਲਈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬੜੀ ਮਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਡੀ ਮੱਲ ਮਾਰ ਲਈ ਗਈ ਹੈ। ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ 25 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੱਤ _ਜਿਲਦਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। _`_ `

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਸੰਭਵ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈਂ ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪਾਜੈਂਕਟ ` ਨ

ਵਿਚ ਕੁਝ ਤਰੁੱਟੀਆਂ ਦਾ ਰਹਿ ਜਾਣਾ ਸੁਭਾਵਕ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਸੁਚੇਤ ਪਾਠਕ ਪਹਿਲੀਆਂ ਜਿਲਦਾਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਦਾ ਵੀ

ਸਵਾਗਤ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਖ਼ਾਮੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਭਾਗ ਨੂੰ ਜਾਣੂੰ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਵੱਡਮੁੱਲੇ ਸੁਝਾਅ ਲਿਖ ___

_ ਭੇਜਣ.ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨਗੇ ਤਾਂ ਕਿ ਅਗਲੀਆਂ ਜਿਲਦਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਿਆਰੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਰ੍ ਨੌਵੀਂ ਜਿਲਦ ਵਿਚ ਗਾੱਸ ਫ਼ਿਲਿਪ ਹੈਨਰੀ ਤੋਂ ਚਿੜੀ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਐਂਟਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿੱਚ “ 'ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਦੀ _ਫਰਤੋ' ਅਤੇ ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦ-ਸੈਖੇਪ ਸੂਚੀ” ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਈ

___ ਹੋਵੇਗੀ।

ਲੇ ਰਿ ਨਵ ਕਤ ਭਾਗ ਦਰ ਐੱਚ ਤਿਸ ਰਛਪਾਲ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਮੁੱਖ ਸੈਪਾਦਕ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੋਠਾਂ ਬੜੀ ਲਗਨ ਤੋ ਫਰਜ਼ ਸਨਾਲੀ ਨਾਲ ਇਸ ਅਹਿਮ ਯੱਗ ਦੀ ਸਪੂਨਤਾ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਨਿੱਗਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।

ਮਾਰਚ, 1995 ਦੀ ਡਾਇਰੈੱਕਟਰ !

।

ਦਿ ੪ ੧ ੍ਹ < ੮ ਨ 1 ਰਣ ਵਿ ਦੀ ” ਚ ਨ ੭ ' ਹੇ ਰ੍ ੭ ॥ ੍੍‌ ਰੂ ਰੀ & "%$ - ੮ ਡੇ ਇੰ ਹੇ ਨ 'ਖ / :੍‌ ॥ / ਹੇ ੍੍‌ ੪ ਦ੍ ਨ 2 ੨ 0 ਨ ॥ "ਚ ੮ ੪ ਰ: & 2 = ੫ ਹਾ ਰ” ਜੇ ਰਲ ੨ ੭ 1 ੭ / ੩ ੭ । ਹੂ ੯ । ੨ ਣਾ ੮ ਜੁ ੭ ੮ ੫ ਰੰ 7 = - ੮ -- ਸੇ ਸੂ ੮ ਸਿ ਸੂ ਦੇ 8 ਕਾ ਟੇ 4 ਰਹ ਰੇ ਹੱ ਨ ” = । ੪ ੧ ਡੇ & ਹੁ < ॥ 9 ਮਿ . = । =, ਦਿ ਨ ? "! ਹੂ ਇਲ ੭ ਤੇ $ ਡੇ ਡਾ ਕਿ = < ੍੍‌ ੭ ੪ ਨ ਆ

ਜਗਜੀਤ ਕੌਰ

ਬਲਵੰਤ ਕੌਰ (ਹੁਣ ਸੈਪਾਦਕ)

ਜਸਬੀਰ ਕੌਰ _ ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ

੮

ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਕਲਾ

ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ

ਅਮਨ ੨

ਅਲ ਵਲ ਦੇ <੨੮” - ੨੨੨ =-= ਕਦ

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰੱਤ ਤੀ ਰ੍

' ਪੀ ਬਵ ਕੰਜ ਵਿਚ ਸਹਿਣ ਰੋਕ ਸੰਮੰਜ ਐਨ ਅਤੈ ਵਿਗਿਆਨ ਨੀਲ ਮਤ ਵਦੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤਰਤੀਬ ਦੀ ਹੇਠਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਐਂਟਰੀ ਲੱਭਣ ਵਿਚ ਆਸਾਨੀ ਰਹੇ। 1. ਐਂਟਰੀਆਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਇਹ ਤਰਤੀਬ ਗੁਰਮੁਖੀ

` ਦੀ ਪੈਂਤੀ ਦੇ ਅੱਖਰ-ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ. ਕਿ ਉ, ਅ, ਏ, ....... ਲ, ਵ, ੜ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇੱਕੋ ਹੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਲਗਾਂ-

ਮਾਤਰਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਕੀਤਾ ਰਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁਕਤਾ (ਸ) ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਕੁਮਵਾਰ ਕੰਨਾ (ਸਾ), ਇਨ

ਸਿਹਾਰੀ (ਸਿ), ਬਿਹਾਰੀ (ਸੀ), ਐਂਕੜ (ਸੁ), ਦੁਲੈਂਕੜ (ਸੂ), ਲਾਂ (ਸੇ), ਦੁਲਾਂ (ਸੈ), ਹੋੜਾ (ਸੋ) ਅਤੇ ਕਨੌੜਾ (ਸੰ) ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ।

ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਬਿੰਦੀ (ਸਾਂ), ਟਿੱਪੀ (ਸੇ) ਅਤੇ ਅੱਧਕ (ਸੱ? ਆਦਿ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਕੁਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਕਿਸੇ ਐਂਟਰੀ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿਚ ਕੌਮਾ (,) ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅੱਖੁਰ-ਕੁਮ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹ

2. ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ “ਰ” ਅਤੇ ਤੇ “ਵ' ਨੂੰ ਕੁਮ ਦੇਣ ਲੱਗਿਆਂ ਪੂਰਾ “ਰ' ਅਤੇ “ਵ” ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।|

ਜਿਥੇ ਬਿ ਬਲੇ ਅਰ ਦੇ ਪੈਰ ਕਚ ਆਇਆ ਹੈ ਅਣ ਉਸ ਅੱ ਨੂੰ ਕਈ ਲਕਮਤਰਾ ਗਈ ੈ ਤਾਂ ਅਧਰਮ ਵਿਚ ਜਾ

ਉਹ ਲਗ-ਮਾਤਰਾ 'ਰ” ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਮੂਲ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ।

4 ਐਂਟਰੀ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਭਾਵੈ', ਇਕ, ਦੇ ਜਾ ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਹੈ ਤਰਤੀਬ ਪਹਿਲ ਸਦ ਨੰ ਖੇਹ ਦਿੱਤੀ ਕਈ ਹ। ਰਾ

ਜਿਵੈਂ- ਉੱ : ਸੀ

ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ : [ ਉੜੀਸਾ :

4. ਭੂਗੋਲ ਨਾਲ ਸਬੇਧਤ ਇਕੋ ਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇਕੋ ਹੀ ਥਾਂ ਤੇ ਕਈ ਕਈ ਐਂਟਰੀਆਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੋੜੀਂਦੀ ਐਂਟਰੀ

_ ਲੱਭਣ ਵਿਚ ਪਾਠਕ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਤਰਤੀਬ ਦੇਣ ਲੱਗਿਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਐਂਟਰੀਆਂ ਦੀ' ਰਿ ਆ

ਤਰਤੀਬ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ :-- ਰ ਕਪੂਰਥਲਾ : ਰਿਆਸਤ-- ਕਪੂਰਥਲਾ : ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ--

ਕਪੂਰਥਲਾ : ਸ਼ਹਿਰ-

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ, ਗਿ, ਕਈ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਐਂਟਰੀ ਦਾ ਆਰੈਭਕ ਵਾਕ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹੀ...

ਤਿਹ ਇਹ ਤਦ :-

(ਅ) ਕਾੱਨਕਰਡ : ਕੈਲਿਫ਼ੋਰਨੀਆ ਰਾਜ (ਸ. ਰ. ਅ.) ਦੀ ਕਾਂਟਰਾ ਕਾਂਸਟਾ ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ... ਕਾੱਨਕਰਡ : ਮੈਸਾਚੂਸੇਟਸ ਰਾਜ (ਸ. ਰ. ਅ.) ਦੀ ਡਿਲਸੈਕਸ ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ.....

0)

8, ਨ ਲਤ ਗਲ ਲਗ ਅਗਿਨ _ਇੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੈ ਦੂਜੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਸ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੇ ਬਣਦੇ ਅੱਖਰ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਐਂਟਰੀ 'ਜਅਰ' ਦੇ ਨਾਂ ਹਠ ਪਵੇਗੀ ਇਸ ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਂ ਕਾਂਗੋਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ-- ਕਾਂਗੋ : 'ਵੇਖੋ, ਜ਼ੈਅਰ

6.. ਹਨ ਜਨ ਦਾ ਭੁ ਜਖਨ-ਬਾਲ ਅਨ ਡਾ ਆ ਨਵ -

`_ ਹਿਹ ਨਵਾਜ਼ ਖ਼ਾਂ (18ਵੀਂ ਸਦੀ) : ਸ਼ਾਹੇ ਨਵਾਜ਼ ਖ਼ਾਂ (20ਵੀਂ ਸਦੀ) :

ਨ ਇਕ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਆਦਿ ਜਹਾਂ ੀਆਂ' ਕਈ ਕਈ ਐਂਟਜੀਆਂ ਰਨ ਜਥੇ ਜੋਮਕ ਪਹਿਲਾ: ਦੂਜਾ, ਤੀਜਾ ਆਦਿ ਦੀ ` ਸਿ ਲੋੜੀਂਦੀ ਐਂਟਗੀ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲੱਭਣ ਲਈ ਐਂਟਰੀ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈ੍‌ਕਟ ਵਿਚ ਉਸਦਾਂ ਨੰਬਰ-ਕ੍ਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵੀ

ਉਇ ਰ _ਜਿਵੈਂ :-- ਜੇਮਜ਼ (ਪਹਿਲਾ- ਵਿੰਗ :.." ੍ ਰ _ ਸੈਮਜ਼ (ਪਹਿਲਾ-ਸਪੇਨ) : ੍ ਹਜ ਰ੍ ਨ ਐਟਗੇਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ-ਵੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਿਚੇ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਰਵਾਂਲ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸਧਂਪ ਭੂਪ ਕਿਚ ਦਿੱਤਾ ਰਿਆ ਭੈ ਜਿਹੜਾ ਅੱਖਰ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਂਰ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਐਂਟਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਸੈਖੇਪ-ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਪਾਠਕ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ 'ਸ਼ਬਦ-ਸੰਖੇਪ” ਸੂਚੀ ਵਿਚੋਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। - ੍

ਇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਉਪਰੋਕਤ ਨਿਯਮ ਪਾਲਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੁਢਲੀਆਂ ਜਿੰਲਦਾਂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਿਚ ਉਕਾਈ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ

ਰ ਰ੍ ਦਬ ਸਚ ਲੀ ਚ ਦਿ ਦੀ ਰਿ ਰ

ਦਾ ਵਿਦ ਦੇ ਦੇ “ਦਾ ਆ ਦਸ =-=-ਦ<==-<== ੪ =<--#-੨=੨ <<. << ਰਹ ਜੰ

ਐਨ. ਸਾਈ. ਐਨ. ਬਿ.

__ ਐਨ. ਬ੍ਰਿ.ਮਾਂ. _` ਐਨ...

__ ਐਨ. ਰਿ. ਐਥਿ. _ ਐਮ ਫ੍ਰੀ. ਫਾ. ਪੰ.

` ਇੰ.ਐਨ.ਸੋ.ਸਾ.

(ਰੀ ਜਿਗ ਅੱਤ ਇੰਡੀਆ ਕਜਂ

__ਜਗਦਗ ਦੀ ਖੋ ਚਲਲੜ-ਭਨਿਉ.. ਲਾਲ _ਅਟਾਮਿਕ ਫ਼ਿਜ਼ਿਕਸ-ਜੇ. ਬੀ. ਰਾਜਮ _ ਰ੍ ੍ ਆੱਕਸਫ਼ੋਰਡ ਕੰਪੈਨੀਅਨ ਟੂ ਅਮੈਰੀਕਨ ਲਿਟਰੇਚਰ ਰ੍ ਸੈ -= ਪੀ

` ਸ਼ਬਦ-ਸੈਖੇਪ ਸੂਚੀ

ਹਵਾਲਾ ਪੁਸਤਕਾਂ

ਆੱਕਸਫ਼ੋਰਡ ਕੈਪੈਨੀਅਨ ਟੂ ਆਰਟ

ਰ੍ ਆੱਕਸਫ਼ੋਰਡ ਕੰਪੈਨੀਅਨ ਟੂ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਲਿਟਰੇਚਰ _

ਆੱਰਗੈਨਿਕ ਕੈਮਿਸਟਗੀ-ਪੀਂ..ਐੱਲ. ਸੋਨੀ ਆੱਰਗੈਨਿਕ ਕੈਮਿਸਟਰੀ-ਆਈ. ਐੱਨ. ਫ਼ਿਨਾਰ ਆੱਰਗੈਨਿਕ ਕੈਮਿਸਟਰੀ-ਮੋਰੀਸਨ ਅਤੇ ਬਾਇਡ

` ਦਾ ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਟਡੀ ਇਨ ਦੀ ਹਿਟਸਰੀਂ ਆਫ਼ ਦੀ ਪੰਜਾਬ” __ ਜੀ. ਐਸ. ਛਾਬੜਾ 6 ਦੁ ਲਲੀਅਜ ਐਆ-ਮਜ ਮਤ

ਇ ਸੀ ਉਤ

ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ ਸਾਈਕਲੌੀ ਨ

ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆਂਬਟੋਨਿਕਾ ਮੈਕਰੋਪੀਡੀਆ

ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਰਿਲਿਜਨ-ਵਰਜਿਲੀਅਸ _

_ਐਾਈਕਨਪਰੱਡੀਆ ਅਗ ਗਿਠਜਨ'ਐਂਭ ਐਕਸ ਐਵਗੋਮੈਨਜ ਐਨਸਈਕਗੋਪੀਡੀਆ ਜਟਨੋਸਨਲ ਐਨਸਈੀਕਲੋਪੋੜੀਆ ਆਫ ਸਕਲ ਸਾਜ਼

ਰੇ

ਇੰ. ਐਨ. ਕੈ. ਸਾ. ਇ. ਬਾ.

ਇਨ. ਪੈ. ਕਰਾ. ਇੰਪ. ਗ਼. ਇੰਡ. ਏ. ਇੰਡ.

ਏ. ਹਿ. ਪਰ. .

_ 'ਸ. ਇੰਡ.

ਸ.ਸਾ. ਹਾ.

_ਸਟੇ. ਯੀ. ਬੁ. _ ਸ਼ਾ. ਐਨ. ਇਸ.

`ਸਾ.ਰਿ.

ਸਿ. ਸ਼੍ਰਾ. ਵੈ. ਪਾਕਿ.

__ ਸਿ. ਪੋ. ਯੂ.ਆ.

ਸਿ.ਮਿ. _ ਹਿ. ਏ. ਇੰਡ.

“ ਹਿੰ.ਸ਼.ਸਾ

ਹਿ. ਸੰ. ਲਿਟ.

_ਹਿੰ. ਸਾ. ਇਤਿ.

ਹਿੰ.ਸਿ.ਕੋ. ਹਿ. ਸਿ.-ਕਨਿੰਘਮ

ਹਿ. ਸਿ--ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ __

ਰਿ ਰਿ ਹਿੰ. ਕਾ. ਸੈਂ.`

`ਹਿ.ਗੁ.

ਹਿ. ਪੰ.

` ਹਿ.ਪ.

ਰਿ

`ਹਿੰ. ਮਿ.ਕੋ. _ਹਿ. ਸੈਂ. ਇੰਡ. . ਹਿੰ.ਵ. .ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ.

ਹੂ. ਇੰਡੀ. ਰਾਈ. ਰ੍

ਰੀ ਨਕਲ ਮਨਸਈਬਲੇਪਡੀਆ ਆਫ ਕੀਕਲ ਸਾਲ ` ਰੰ ਇਕਨਾਮਿਕ ਬਾਂਟਨੀ-ਐੱੜ. ਹਿੱਲ. ਰ ੍ ਸਿਤ ਜਲ ਜੰਤ ਅਨ 9੫ ` ਇਨਸੈਕਟਸ-ਐੱਮ. ਐੱਸ. ਮੈਨੀ. __

ਇਨਸੈੱਕਟ-ਪੈਸਟਸ ਆਫ਼ ਕ੍ਰਾਪਸ

ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਗਜਟੀਅਰ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ

_ਏਨਸ਼ੀਐਂਟ ਇੰਡੀਆ-ਰ. ਕ. ਮੁਕਰਜੀ`

ਏ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਪਰਸ਼ੀਆ-ਸਾਈਕੇਸ ` ਧ

ਸਾਇੰਸ ਰਿਪੋਰਟਰ

ਹੁ ਹੇ ਬਰਾਈਨੰਜ ਇਨ ਵੈੱਸਣ ਪਕਿਸਡਾਨ-ਨ ੁਹੌਮਦ ਵਲੀਉਂਲਾ ਸਿ ਰ ਸਟਰੀ ਆਣ ਏਨੀ ਇੰਡੀਆ-ਛਾ. ਕਰੀ ਏ ਿਟਜ ਆ ਰਤ ਜਟਰਰ-ਏ ਜਸ. ਰ੍ ਲਾ

` ਹਿੰਦੂ ਕਾਸਟਸ ਐਂਡ ਸੈਕਟਸ __''

ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਗੁਪਤਾਜ਼ - _- : _ - ਜ਼ਿਟਗੇ ਆਫ ਦੀ ਪਾਰ ਲਤੀਫ

ਹੈ. ਫ਼ਿਜ਼ਿ. ਬਾ. ਕੈ. ਹੈ.ਵ.ਐ. _ ਕ. ਐਨ. ਲਿਟ. ਕ. ਸ. ਸਾਈ.

- _ ਕੈ. ਹਿ. ਇੰਡ

` ਕਾ. ਇੰਡ.

ਕਾ. ਹੌ.

ਕਾ. ਬ.

ਕੈਂ. ਹਿ. ਇਸ. ਕੈਂ. ਹਿ. ਇੰਡ ਕੋਲ. ਐਨ. _ _ ਗੱ. ਇੰਡ. ਪਾਕਿ. ਗ. ਇੰ. ਮੈ.ਪ. `_ਗ. ਟ੍ਰਾ.ਕਾ.

_ਗ੍. ਸੈ. ਸਾ. ਗਾ.ਫੋ. _ ਗੁ.ਅੰ.

ਗੁ. ਨਾ.ਸ਼.ਰ. _ਗੁ.ਨਾ. ਪਰ

ਗੁ. ਪ੍.ਸੂ. ਗੰ.

__ ਗੁ. ਪਾ. 6ਵੀਂ

ਗੁ.ਮਾ. ` ਗੁ.ਲਿ.ਜ.ਵਿ. ਗੂ. ਸੈ.ਡਿ..

__ ਚੀ. ਫੈ. ਨੋ. ਪੰ.

“ਚੋ. ਇੰਡ. ਡ੍. ਇੰਡ. ਜਗ. ਡਿ.

ਜਗ. ਡਿ. ਏ. ਐਂਡ. ਮੈ. ਇੰਡ.

__ ਜੀ. ਐਨ. ਐਨ.

ਟਾ. ਇੰਡ. ਡਾ. ਟਾੱਬ. .

ਟੈ. ਬੁ. ਕੈ-ਗਰੋਵਰ __ __ਟੈ. ਬੁ. ਫਿ. ਕੈ.

ਟੈ. ਬੁ. ਮੈ.

ਡਿ. ਐਜੂ.

ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਫਿਜ਼ਿਆਲੋਜੀ ਐਂਡ ਬਾਇਓ-ਕੈਮਿਸਟਰੀ ਹੈਮੰਡ ਵਰਲਡ ਐਟਲਸ ਰ੍ ਇਨ

ਲੇ ਕਨਟੈਂਪਰੇਰੀ ਸਕੂਲਜ਼ ਆਫ਼ ਸਾਈਕਾਲੋਜੀ--ਰਾਬਰਟ ਵੁੱਡਵਰਥ

ਕਾਸਟਸ ਇਨ ਇੰਡੀਆ ਕਾਮਨ ਟੌਜ਼-ਡਾ. ਐੱਚ. ਸੈਤਾਪੂ ਕਾਮਨ ਬਰਡਜ਼-ਸਲੀਮ ਅਲੀ ਅਤੇ ਲਾਇਕ ਫ਼ਤਿਹ ਅਲੀ _

ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਂਡ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਗੱਲਾਸਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਮੈਡੀਸਨਲ ਪਲਾਂਟਸ

ਰ੍ ਗਲਾਸਰੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਟ੍ਾਈਬਜ਼ ਐਂਡ ਕਾਸਟਸ ਆਫ਼ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਐਂਡ ਨਾਰਥ

ਵੈੱਸਟ ਫ਼ਰੈਟੀਅਰਜ਼ ਪ੍ਰਾਵਿਨਸ ਕਿ ਵਦੀ ਨੀ ਗਾਰਡਨ ਫ਼ਲਾਵਰਜ਼-ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਸਰੂਪ

_ ਗੁਪਤਾ ਅੰਪਾਇਰ-ਆਰ. ਕੇ. ਮੁਖਰਜੀ _ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ-ਡਾ. ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ _ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ _

ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੌਥ-ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਤੰਡ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਜਨਮ ਤੇ ਵਿਕਾਸ-ਜੀ. ਬੀ. ਸਿ

`ਗੂਲਡ ਮੈਡੀਕਲ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਰ੍ ਚੰ ਔੜ ਡੋਮਿਲਜ਼ ਆ ਨਟ ਇਨ ਦਾ ਪਜਬ-ਐੱਲ ਐੱਚ. ਗਿ _ਚੈਂਬਰਜ਼ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਰ

ਚੋਪੜਾਜ਼ ਇੰਡਿਜਿਨਸ ਡ੍ਗਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਸੰ ਦੀ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀਕਲ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ-ਐੱਨ. ਐੱਲ. ਡੇ

ਰ੍ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀਕਲ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਏਨਸ਼ੀਐਂਟ ਮੈਡਿਈਵਲ ਇੰਡੀਆ

ਜੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਆਫ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ (ਤੀਜੀ ਐਡੀਸ਼ਨ)-ਕਾਜ਼ੀ ਅਹਿਮਦ __ ਜੀ-ਮੈਕਸ ਐਨੀਮਲ ਲਾਈਫ਼ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ £

`_ਦੀ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ ਐਂਡ ਯੀਅਰਜ਼ __ ਟਰੱਪੀਕਲ ਬਰਡਜ਼-ਕਲਾਈਵ ਰੂਟਸ __ _ਏ ਟੈੱਕਸਟ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਕੈਮਿਸਟਰੀ-ਗਰੋਵਰ

ਟੈੱਕਸਟ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਫ਼ਿਜ਼ੀਕਲ ਕੈਮਿਸਟਗੈ--ਨਿਰੈਜਨ ਸਿੰਘ, ਜੋਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ

__ ਟੈਕਸਟ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ-ਸੈਪਾਦਕ : ਡਬਲਿਊ. ਐੱਨ. ਮਾਨ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ-ਸੈਪਾਦਕ : ਕਾਰਟਰ ਵੀ. ਗੁੱਡ`

੯੮)

ਡਿ. ਇਸ.

ਡਿ. ਸਾਈਂ.

ਡਿ. ਸਾ. ਬਾ. ਡਿ. ਹਿੰ. ਮਾਈ, ਡਿ. ਜਗ. - ਡਿ. ਨੈ. ਬਾ. ਡਿ. ਪੁ. ਸਾ. ਤਵਾ. ਗੁ. ਸ਼ਾ.

__ ਤਾ. ਅ. ਉਰ“-ਇ. ਹੁਸੈਨ

ਤਾ. ਅ. ਉਰ.-ਸਕਸੈਨਾ

ਰ੍ ਦੇਹਲੀ--ਹਿ. ਐੱਡ ਪਲੇ. ਇੰਟ.

ਨਿ.ਕ.ਯੂ.ਬਾ. ਨਿ.ਡਿ. ਸਾਈ. _ ਨਿ. ਯੂ. ਐਨ.. _ਨਿ. ਲਾ. ਐਨ. ਮਾਈ. ਨਿ. ਵ. ਐਨ. ਪੰ. ਸਨ. ਸਾਂ. ਪੰ. ਸਾ. ਇ.-ਕੋਹਲੀ

ਪੰ. ਸਾ. ਇ.-ਦਰਦੀ ____

ਪੰ. ਸਾ. ਇ ਨਰੂਲਾ __ ਧੰ.ਸਾ. ਇ.-ਪੰਜਾਬ ਪੰ. ਸਾ. ਇ.-ਪੰਜਾਬੀ

`_ ਪੰ: ਸਾ. ਇ. -ਡਾ.ਵਿ. ਪੰ. `

ਪੰ. ਸਾ. ਇ.--ਰਸ,

__ ਪੰ. ਸਾ. ਕੋ.

ਮੰ. ਸ਼ਾ. ਤਜ਼. ਰ੍

,ਪੈ.ਹੀ. .. ` ਪੰ.ਕਾ.`

` ਪੰ. ਕੋ.

_ਪ.ਪੰ.

ਪੰ.ਪ੍ਰਹ

ਪ.ਫ਼ਿਜ਼ਿ.

ਪ੍ਾ. ਚਰਿ. ਕੋ. ਰਸ

ਰੀ ੍ਰਾ..ਪੰ. ਪ੍ਰ. ਪੰ.ਲਿ. ਸਾ.

ਧਿਰ. ਇਨ.ਸੈ.

“ਪ੍ਰਿ. ਫ਼. ਵੈ, _ .

ਰ੍ ਤਾਰੀਖ਼ਿ ਅਦਬਿ ਉਰਦੂ-ਇਜਾਜ਼ ਹੁਸੈਨ ਰ੍ ਤਾਗੋਖ਼ਿ ਅਦਬਿ ਉਰਦੂ-ਸਕਸੈਨਾ

` ਪਲਾਂਟ ਡਿਜ਼ੀਜ਼ਿਜ਼-ਆਰ. ਐੱਸ. ਮਾਬੁਰ `_ ਪਲਾਂਟਸ ਆਫ਼ ਦੀ ਪੰਜਾਂਬ ______`

_ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚਰਿੱਤਰ ਕੋਸ਼

ਪ੍ਿਜਰਵੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਫ਼ਰੂਟਸ ਐਂਡ ਵੈਜੀਟੇਬਲਜ਼-ਆਈ. ਸੀ. ਏ. .ਆਰ, ਰ

ਏ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਇਸਲਾਂਮ ਏ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਸਾਈਕਾਲੋਜੀ-ਜੇਮਜ਼ ਡ੍ਰੇਵਰ

ਰ੍ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਟਿਫਿਕ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ-ਚਾਰਲਸ, ਸੀ. ਜੀ. `ਏ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਹਿੰਦੂ ਮਾਈਥਾਲੋਜੀ

ਏ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਰ੍ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਪੁਲੀਟੀਕਲ ਸਾਇੰਸ-ਜੋਸਫ਼ ਡੱਨਰ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ-ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ -

ਦੇਹਲੀ-ਹਿਸਟਰੀ ਐਂਡ ਪਲੇਸਿਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਟਰੈਸਟ-ਡਾ. ਪ੍ਰਭਾ ਚੋਪੜਾ ਨਿਊ ਕਨਸਾਈਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਵਰ ਰ੍ ਵੀ

ਨ ਦਲ ਐਬਲਨਮੀਆ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸਾਹਿਤਕਾਰ-ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ

_ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ-ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ ਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ-ਗਾ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ--ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ -. ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ-ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਰਸ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼-ਪੰਜਾਬੀਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ `

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੀਰੇ-ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ

ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼.

ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਪੰ ਨ ਦਾ ਪਲਾਂਟ ਫਿਜ਼ਿਆਲੋਜੀ-ਐੱਸ. ਐਂਡਰਸਨ ਨੇ, (੩ ਪ੍ਰਾਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲਿਪੀ ਮਾਂਲਾ-ਪੰਡਤ-ਗੌਰੀ ਸ਼ੈਕਰ ਓਝਾ

ਪ੍ਰਿਸੀਪਲਜ਼ ਆਫ਼ ਇਟਰਨਲ ਮੈਡੀਸਨ--ਹੈਰੀਸਨ

&...- ` ਇਤ

` %ਦੱਕ

ਪੰ. ਲਿ. ਕੋ.

_ਪੰ. ਲੋ. ਵਿ. ਕੋ.

ਪਾ. ਹੈਂ. ਇੰ.ਬ. ਪੇਂਟ. ਸਿ. ਫ.ਐ.

ਫ਼. ਇ: ਇੰਜ. ਫ.ਸ਼੍.ਇੰ. ` ਫ਼. ਕ. ਇੰ.

ਫ. ਗ੍ਰ. ਸ਼੍ਰੀ: ਇੰ.

` ਫਾ. ਮੁ. ਐਂਪ.

ਫ਼ੈ. ਮੈ. ਡਿ.

ਫ਼ੋ. ਸਿ. ਇੰਡ. ਬ੍ਰਿ-ਰੂ. ਇੰ. ਆਫ਼ ਬ੍ਰਯੀ.ਬੁ.

ਹਥਾਂ...

ਬੁ. ਇੰ.ਬ. ਬੁ. ਪਾ. ਸਾ.

_ ਬੇ. ਨੀ. ਵ.

ਭਾ. ਅਜਾ. ਭਾ. ਪਹਿ.

ਭਾ. ਪ੍ਰ. ਵਿ. _ਮ.ਕੋਂ. ਮਾ. ਮੈ. ਕੌ.

ਮੁ. ਐਂਪਾ.

ਹਘ ਤਾ ਇਆ

_ਮੈਂ. ਹੈ.ਐਨ. _ _ਮੈਕ. ਐਨ. ਸਾ. ਟ. __ ਮੈਕ. ਐਨ. ਵ: ਬਾ. ` ਮੈਕ, ਮਾ. ਮੈ. ਸਾ.

ਮੈਥ.ਡਿ. ਰ੍ ਮੈ. ਪ.ਇੰ.ਪਾ.

-ਸੈ.ਸੈ. `

ਰਾ. ਸਿੱ.ਪਾ. ਪੰ. _

ਰਾ. ਵਾ. ਮੁ. ਐਂਪ. ਲਾ. ਐਨ. ਵਰ. ਲਿੰ. ਸ. ਇੰਡ.

ਲਿਟ. ਹਿ. ਐਰੈ.

ਲਾ ਾਸੋਂਟਲਜ਼ ਆਫ ਇਗੀਗਸਨ ੰਜੀਨੀਅਰਿਗ-ਭਾਰਤ ਸੰਘ

ਰ੍ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੂਲ ਇਨ ਇੰਡੀਆ ਐਂਡ ਆਫ਼ਟਰ--ਵੀ. ਡੀ. ਮਹਾਜਨ _

ਬੇਸਿਕ ਨੀਡਲ ਵਰਕ-ਵਾਈਨ ਫ਼ਰੀਡ ਐਂਡ ਬੁੱਲ

_ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲਵਾਨ-ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ

_ ਮੈਡੀਕਲ ਐਂਡ ਹੈਲਥ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ

ਸਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ-ਸਰ ਲੈਪਲ ਗਿ੍‌ਫ਼ਿਨ

__ ਰਾਈਜ਼ ਐਂਡ ਫ਼ਾਲ ਆਫ਼ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਐਂਪਾਇਰ-ਆਰ.ਪੀ. ਤ੍ਰਪਾਲੀ

__ ਲਿੰਗੁਇਸਟਿਕ ਸਰਵੇ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ-ਗ੍ਰੀਅਰਸਨ _ ਏ ਲਿਟਰੇਰੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਐਰੈਬਜ-ਨਿਕਲਸਨ

ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼--ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਨ ਪਾਪੂਲਰ ਹੈਂਡ-ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਬਰਡਜ਼ ਪੇਟਿੰਗਜ਼ ਆਫ਼ ਦੀ ਸਿੱਖਸ-ਡਬਲਿਊ. ਆਰਚਰ ਫਰੈਟੀਅਰ ਆਫ਼ ਐਸਟ੍ਰਾਨੋਮੀ-ਫਰੈੱਡ ਹਾਇਲ

ਫ਼ਰੂਟ ਕਲਚਰ ਇਨ ਇੰਡੀਆ-ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਰ

ਫਾਲ ਆਫ਼ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਐਂਪਾਇਰ-ਜਾਦੂ ਨਾਥ ਸਰਕਾਰ, ਫ਼ੈਮਿਲੀ ਮੈਡੀਕੁਲ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ-ਡਾ. ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਫ਼ੌਰਟੀਫਾਈਡ ਸਿਟੀਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ-ਸਿਡਨੀ ਟਾਇ

ਰੀ ਦੀ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਬਰਡਜ਼-ਸਲੀਮ ਅਲੀ ਰ ਵਿ ਦੀ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਪਾਪੂਲਰ ਸਾਇੰਸ. ਹੀ ਹੀ

ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ

ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਗਿਆਨੀ --ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਰਨ ਮੀਲ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਐਂਪਾਇਰ-ਡਾ. ਐਜਿਰਬਾਦੀ ਲਾਲ ਸੀਵਾਂਸਤਕਾ

ਗਰ ਹਿੱਲ ਐਲਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ ਸਾਇਸ ਐਡ ਟਕਨਾਲਜੀ

ਸਜ -ਹਿੱਲ ਮਾਡਰਨ ਮੈਂਨ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ

ਮੈਨ ਆਫ਼ ੈਥੇਮੈਟਿਕਸ-ਈ- ਟੀ, ਬੈਲ _

ਨਈਜ਼ ਆਫ ਦੀ ਸਿੱਖ ਪਾਵਰ ਇਨ ਦੀ ਪੰਜਾਝ-ਸੋਰਨ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ

ਲਾਂਗਮੈਨ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਜੀਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ-ਸਰ ਡਡਲੇ ਸਟੈਂਪ

8) _

1. ਭੁੜੁੜ॥#।॥੩੩੩ ੮੨

`ਏ ਲਿਟਰੇਰੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਪਰਸ਼ੀਆ-ਬ੍ਰਾਊਨ

ਵਰਲਡ ਹੂ-ਜ਼ ਹੂ ਇਨ ਸਾਇੰਸ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਟੈਕਨਾੱਲੋਜੀ-ਡਬਲਿਊ. ਏ. ਚੈਪਮੈਨ

(ਜੇ 6

___ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਉ. ਅੰਧ. ਮਹਾਂ.

-ਸ਼ਾਂ, ਮਹਾਂ, ਰ੍ - ਹਿੱ. ਮਹਾਂ. ਦੱ.ਅਮ.

ਦੱ. ਅੰਧ. ਮਹਾਂ.

` ਖਾ. ਬੇ.

ਦੱ. ਚੀ. ਸਾ. ਪੀ. ਸਾ. `ਪੂ.ਚੀ. ਸਾ.

` ਬਾ.ਸਾ.

5੩੨੨ ੩੩੬

ਬੇ.ਸਾ. ਰੁ.ਸਾ.

_ਲਾ. ਸਾ.

ਲੀ

ਕੰ

੨ . ਡੇ

02੧

ਆਰਕਟਿਕ ਮਹਾਂਸਾਗਰ

ਬੇਰਿੰਗ ਸਾਗਰ ਰੁਮ ਸਾਗਰ

ਜਿ ਪੁਰਤਗ਼ਾਲ _ ਪੂ.ਦੀ.ਸ ਪੂਰਬੀ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ

(੭੭੬੨੧੧%# ਭ 7੨?" "੬ ਦੇ "੪੬੫੨੪ # - ₹੧'੭/ 4੧16੮

ਵਟ

੯੧0੭੯੯੧66੯ 5੯੧: ਦਾਤ ੫੩੭੯

11101. ਹਾ

ਮੈਂ ਣਾਤੂ ਕੋ ਕੋ “5 ਰੋ ਤੋ 3 ਅੰ ੍ 2੨ ਜੁ

ਹੈ 8 ੍

॥॥੩॥ਊ੩੩ ੧੩੩੩੩” ੧੩੩੩ ਤਬ

& ਮੇ । ਚ

੧੯ ਕੰ

॥੩ਡ ਵੋ ਕਬ ਤੂ

ਕੋ ੨ ਜਾ # 3

ਹੂ [

ੜੌਂ ੨ ਤੁੰ ਕੋ ਪੈ” ਤਰ

_ (ਲ)

ਦਾ ਕੈ

੩

4 ੩ % ੩ ਰੰ] “ਪ੍ਰ

>

ਅਤ ਆਕਕਬਰੁੜਨਦਾ ਸੂਤ] ਵਕ

[ ੩ 3, ਕੈ

।

.

$$ ਤਵੇ;

ਰੰ ਕਰ ਕੋ

ਆਮ ਸ਼ਬਦ

ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ ਰਾ.ਕਾ.

&)

੪ = ਤਵਨ 009ਵ2522੬੬੧੦੧੨੧26੨੨੨੭੧੦

ਗਾੱਸ, ਫ਼ਿਲਿਪ ਹੈਨਰੀਂ : ਇਸ ਪ੍ਰਕਰਤੀ-ਵਿਗਿਆਣੀ

ਦਾ ਜਨਮ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1810 ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਫੂਸਟਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸੰਸਥਾਨਕ ਜਲ-ਜੀਵਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਮੋਢੀ.ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ

ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਵਰਣਾਤਮਕ

ਸੂਚੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਸਫ਼ਲ ਜਲ-ਜੀਵਸ਼ਾਲਾ

੍ ਬਣਾਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਤੱਕ

ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ_ ਵਰਣਨ _ਇਸਨੇ “ਦੀ _ ਐਕੁਏਰੀਅਮ” (1854) ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ

` ਲਿਖਤਾਂ, 'ਮੈਨੂਅਲ ਆਫ਼ ਮੈਰੈਨ ਜ਼ੁਆਲੋਜੀ” (2 ਜਿਲਦਾਂ, _ 1855-56); 'ਐਕਟੀਨੋਲੋਜੀਆ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ” (1856-60), “ਇੰਟਰੋਡਕਸ਼ਨ ਟੂ ਜ਼ੂਆਲੋਜੀ” (1843), 'ਈਵਨਿੰਗਜ਼ ਐਟ ਦੀ

ਮਾਈਕ੍ਰੌਂਸਕੋਪ' (1859), 'ਏ' ਯੀਅਰ ਐਟ .ਦੀ ਸ਼ੋਰ” (1865), ` ਆਦਿ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਲਿਖਤ “ਲਾਈਫ਼ ਐਂਡ ਓਮਫੈਲੋਸ” ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ (1857 ਵਿਚ) ਸਾਇੰਸਦਾਨਾਂ _ ਵਿਚ ਕੁਝ ਖਲਬਲੀ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਉਲਟੁ ਸੀ। ਕਲ

23 ਅਗਸਤ, 1688 ਨੂੰ ਸਂਟ ਮੋਰੀ ਚਰਚ, ਡੇਵਨ ਵਿਖੇ

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

_ ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4: 643 __`

____ਗਾੱਸਲਿਕੀ, ਵਾਵਰਜਨੀਕ : ਪੋਲੈਂਡ ਦਾ ਰੋਮਨ. ਕੈਂਥੋਲਿਕ ਬਿਸ਼ਪ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨੀਤੀਵਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ

_ਕਰਕੇ ਆਂਪਣੇ ਲਾਤੀਨੀ ਨਾਂ ਗ੍ਰਿਮੋਲੀਅਸ ਗਾੱਸਲਿਸੀਅਸ ਨਾਲ

`_ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਜਨਮ 1530 ਦੇ ਲਗਭਗ ਪੋਲੈਂਡ

ਵਿਚ ਪਲਾਤਸਕ 010੦0 ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੋਇਆ । ਗਾੱਸਲਿਸੀਅਸ ਦੀਆਂ ਚ ਿ ਤਾਂ_ਕੈਥੋਲਿਟ ਉਂ ਦਾ ੧9. ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਰਾੱਕਯੂ ਅਤੇ ਪਾਜਵਾਂ ਵਿਖੇ ਵਿੱਦਿਆ . ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਚਰਚ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1569 ਵਿਚ ਇਹ ਰਾਇਲ ਚਾਂਸਲਰੀ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪੋਲੈਂਡ

-_ਦੇ ਸਿਜਿਯਮੰਡ ਦੂਜਾ ਆਗਸਤਸ ਅਤੇ ਸਟੀਵਨ ਬੈਟੋਰਿ ਨਾਮੀ ਦੋਹਾਂ

_ ਰਾਜਿਆਂ ਕੋਲ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ। ਸੰਨ 1586 ਤੋਂ 1601 ਤੱਕ ਕਈ

੍ ਵੇਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬਿਸ਼ਪ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ

_ਰਿਆ। ਨਿੱਜੀ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਸਦਕਾ ਇਹ ਕਰਾੱਕਯੂ ਵਿਖੇ

ਰ੍ ਯਸੂਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ

ਹੋਇਆ।

_ਗਾੱਸਲਿਕੀ ਨੇ ਪੂਰਨ ਸਮਰਾਟ ਰਾਜ ਅਤੇ _ਲੋਕ-ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਅਤੇ `ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਸੈਨੇਟ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਣ ਸਬੰਧੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਜਨਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ` ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 'ਗਾੱਸਲਿਕੀ ਜਬਰ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਿੱਧਾਂਤਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ।

ਗਾਂਸਲਿਕੀਂ ਵਾਵਰਜਨੀਕ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ' ਏ

ਕਾਉਂਸਲਰ .ਇਗਜ਼ੈਕਟਲੀ ਪੋਰਟਰੇਟਿਡ” 1568 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ

ਹੋਈ ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਉਪਰ ਬੰਦਸ਼ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 1607 _ ਵਿਚ ਏ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਆਫ਼ ਗੁੱਡ. ਕਾਉਂਸਲ ਪੁਸਤਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ

ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਰਈ। ਰ , ਹੈ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 642

ਗਾੱਸੈਕ, ਫਰਾਂਸਵਾਂ ਜੋਜੈਫ : ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਖ ਸੰਰਨੈਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੰਫਨੀਆਂ ਅਤੇ ਚੈਂਬਰ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਨੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਸਨਾਤਨੀ ਕਾਲ . _ ਦੀਆਂ ਆੱਰਕੈਸਟਰੱਈ ਕਿਸਮਾਂ ਲਈ ਰਾਹ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਜਨਵਰੀ, 1734 ਨੂੰ ਬੈਲਜੀਅਮ ਵਿਚ ਵਰਜਨੀਜ ਵਿਖੇ . ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1751 ਵਿਚ ਇਹ ਪੈਰਿਸ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ -1754 . ਵਿਚ .3 ?0;ਮ0&੪" ਦੇ ਆੱਰਕੈਸਟਰੇ ਦਾ'ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣ ` `ਗਿਆ। ਸੈਨ 1754 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤੀਹਾਂ. ਸਿੰਫਨੀਆਂ

ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸਿੰਫ਼ਨੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਚੈਂਬਰ ਕ੍ਰਿਤਾਂ

ਵਿਚ .ਟ੍ਰਾ ਇਉ ਸੋਨਾਟਾ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰਿਗ ਕਵਾਰਟੈਟਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ ਓਪੇਰੇ ਵੀ ਰਚੇ। ਸੈਨ 1789 ਦੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ

ਮਗਰੋਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਣ ਵਜੋਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਗੀਤ ਅਤੇ ਭਜਨ

ਰਚੇ। ਸੈਨ 1773 ਵਿਚ _ਇਹ -“200000 5080008" ਦਾ ` ਡਾਇਰੈਕਟਰ -ਅਤੇ 1795 ਵਿਚ 15 (0066੧800€” ਦਾ .

ਇਨਸਪੈਕਟਰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ ।

_ਗਾੱਸੈਕ ਨੇ ਸਹਿਗਾਨ ਅਤੇ ਆੱਰਕੈਸਟਰਾ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ _ਨਵੇਂ` ਨਵੇਂ ਤਜਰਬੇ ਕੀਤੇ। ਆਪਣੀ “1੬ 0੪00 ਦੀ ਘੁੰਮਕਾਰ

31 ਅਕਤੂਬਰ, 1607 ਨੂੰ ਸੀਏਜ਼ਨ ਵਿਖੇ ਇੱਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ

-੫੬੧ ਤਕ ਦਵਾ ਕਤ

ਗਾਂਗੁਲੀ, ਪ੍ਰਭਾਤ ___

ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ '1,200 ਗਾਇਕ ਅਤੇ 300 ਸਾਜ਼ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੇ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੰਗੀਤ ਰਚਨਾਵਾਂ 1. ੧੧੩੧੧੧੬' ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹਿਗਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗਾੱਸੈਕ' ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ

_ ਉੱਘੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ।

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 16 ਫਰਵਰੀ , 1829 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਾਸੀ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ।

_ ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬਿ. ਮਾਂ. 4 : 643

ਗਾਂਗੁਲੀ, ਪ੍ਰਭਾਤ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਸ ਨ੍ਰਿਤ ਲੇਖਕ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਗਸਤ, 1913 ਨੂੰ ਵਾਰਾਨਸੀ (ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਿਖੇ

` ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਅਲਮੋੜਾ ਵਿਖੇ ਉਦੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਕਲਚਰ ਸੈਂਟਰ

ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਨਿ੍‌ਤ ਲੇਖਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਲੇ ਸੰਨ 1968 ਦੀਆਂ ਮੈਕਸੀਕੋ`ਓਲਿੰਪਿਕਸ ਸਮੇਂ ਇਸਨੇ .

ਵਿਖੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਿ੍‌ਤ-ਲੇਖਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ

ਮਾਂਟੀਅਲ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿਚ ਮੈਰਿਟ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

` ਸੰਨ 1979 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਸੰਗੀਤ

ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਐਵਾਰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਗਾੱਗ : ਕਾਈ ਨ ਆਤੀ ਰਨ ਮਿਰੇ ਗੀ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਇਕ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀ .ਡਾਕਝ ਮੈਗਾਗ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ ਪਰੰਤੂ ਬਾਈਬਲ ਵਿਚਲੇ ਇਕ ਹੋਰ ਉਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਗਾੱਗ ਇਕ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿਥੇ ਗਾੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਟਾੱ

= ` ਗਿਲਡਰਾਲ, ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਪਏ ਦੋ ਲਕੜੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬੁੱਤ ਇਕ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੇ

ਪੋਰਾਣਿਕ ਸੋਢੀ ਟਰੋਜਨ ਵੱਲੋਂ -ਤਬਾਹ_ਕੀਤੀ_ਰਾਖਸ਼ ਜਾਤੀ ਦੇ ਜੀਉਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਹੈਨਰੀ ਪੰਜਵੇਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਦਰਬਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ। ਪਹਿਲੇ ਬੁੱਤ 1666 ਦੀ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਗਏ ਸਨ। ਸੈਨ 1708 ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਤਾਂ

, ਪਾਦਰੀ ਬਣਿਆ। ਇਸਨੇ

ਉਹ 1940 ਵਿਚ ਹਵਾਈ ਹਮਲੋ ਵਿਚ ਤਬਾਂਹ ਹੋ ਗਏ। ਮੌਜੂਦਾ ਬੁੱਤ 1953 ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ।

ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮਾੱਨੌਮਥ ਦੇ ਜੈਫ਼ਰੀ ਅਨੁਸਾਰ

ਦੈਂਤਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਗਾੱਗਮੈਗਾਗ ਜਾਂ “3060026(" ਪੱਛਮੀ ਇੰਗਲੈਂਡ

ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਬਰੂਟਸ ਦੇ ਸ਼ਾਥੀ ਨੇ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 691

` ਗਾਂਗੋਰਾ ਈ ਆਰਗੋਟੇ, ਲੂਈ ਡ' : ਸਪੇਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਰੋਦੀ ਕਵੀ ਦਾ ਜਨਮ 11 ਜੁਲਾਈ, 1561 ਨੂੰ ਕਾਰਡੋਬਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਇਸ ਨੇ ਸੈਲਾਂਮੈਂਕਾ

ਆਪਣਾ _ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ ਮੈਡਰਿਡ ਵਿਖੇ ਬਿਤਾ- ਇਆ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ

_ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ

ਰਸ ਰਾ

ਉਪਰ ਸਾੱਨਿਟ, ਸਰੋਦੀ

ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਵਾਰਾਂ, ਸੰਗੀਤਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਿਟਾਰ ਲਈ ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲਮੇਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

` ਇਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ ਇਸ ਦੀ ਮੈਂਡ ਵਾਲੇ ਸਾਲ ਵਿਚ ਛਪੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਖਰੜੇ ਤੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ.ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀਂ। ਇਸ ਦੀ ਜਟ਼ਿਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਸਪੇਨ ਦੇ ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੈਪਰਕ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਹਾਸਰਸੀ ਅਤੇ ਵਿਅਰੀਮਈ ਸੰਗੀਤਕ _

_ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸਪੇਨ ਦੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਆਪਣੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੀ ਤੰਗੀ ਹੋਈ - ਅਤੇ ਇਹ ਬੀਮਾਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ। 23 ਮਈ, 1627 ਨੂੰ ਕਾਰਡੋਬਾ ਰਿ

_ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ।

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 625; ਨੱਤ ਐਨ. 8 : 433; ਐਨ.

ਅਮੈ. ੧3 : ਹਿਤ 574 ਗਾਂਗੋਲ, ਨਿਕੋਲਾਈ-ਵਾਸਿਲਵਿਚ : ਇਸ ਰੂਸੀ ਸਿ ਅਤੇ 'ਹਦਛਰਹ੧੬ਧ0ਮ” 03390 50015) ਨਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਜਨਮ 31 ਮਾਰਚ, 1809 ਨੂੰ ਯੂਕਰੇਨੀਆ ਦੇ ਸੋਰੋਚਿਨਸਕ_ ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ ਯੂਕਰੇਨੀ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਦੇ ਘਰ ਰੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਮੁੱਚਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪੌਲਟਾਵਾ `ਤੇ ਨੇਜ਼ਹਿਨ ਤੋਂ

ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ।

ਉਦੋਂ ਹੀ ਇਹ ਇਕ ਨਿਪੁੰਨ ਐਕਟਰ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਲਈ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਸਰਵਪੱਖੀ ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦਸੰਬਰ,`

1828 ਵਿਚ ਇਹ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਚਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ 1829 ਵਿਚ ਇਕ ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ 'ਸ੩0੪ 100618396॥" ਆਪਣੇ ਖ਼ਰਚ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਪਰ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਹੋਈ ਆਲੋਚਨਾ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਗਨੀ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਐਕਟਰ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ` ਨੌਕਰੀ.ਨਾ ਮਿਲ ਸਕੀ ਤੇ ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾਣ ਲੱਈ ਚੱਲ ਪਿਆ ਪਰ ਸਵੀਡਨ ਤੋਂ ਹੀ_ਵਾਪਸ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਪੁੱਜ ਗਿਆ।.ਅਖੀਰ ਸਰਕਾਰੀ

ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਯੂਕਰੇਨੀ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ “4੪੦੬8 ॥80000ਭ2 0112 120%806” . ਸਤੰਬਰ, 1831 ਵਿਚ ਤੇ ਦੂਜੀ ਜਿਲਦ 1832 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ _ਕਰਵਾਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੂਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। _ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਰੂਸੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਯੂਕਰੇਨੀ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਨੂੰ _

&੭॥

ਚਿੱਤਰਨ ਬਾਰੇ ਸਭ_ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਲਪਨਿਕ ਰਚਨਾ ਮੰਨ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ`ਹੈ।

ਆ ਮਈ, 1831 ਵਿਚ ਗਾੱਗੋਲ ਦੀ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਅਲੈੱਕਸਾਂਦਰ ਪੁਸ਼ਕਿਨ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ੧੪%੦- 1836 (71 306€0ਮ॥੬॥4 18੧੬੦60) ਅਤੇ ਨਾਵਲ 96€9(੯ਚ€ 6050ਮ? ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦਿੱਤੇ। __ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਿੱਦਿਆ ਵੱਲ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਚੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਦਾ ਮਨ-ਭਾਉਂਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ ਨੇ`ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਦੇ ਇਕ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਫਿਰ 1834 ਵਿਚ ਇਹ ਸੇਂਟ `_ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਮੱਧਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ` ਲਈ ਰੀਡਰ ਲੱਗ ਗਿਆ ਪਰ ਇਥੇ ਇਕ ਸਾਲ ਹੀ ਰਿਹਾ। 1835 ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਨਿਬੰਧਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ “&130807 ਤੇ 61000? ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ। 1833

` ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਹਾਸਰਸੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨਾਵਲ

“1੪੩5 ੦108" ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।

ਗਾਂਗੋਲ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਹਕਾਰ “11੬ ਨੀ ੧੦੦੪ 4 ਦਸੰਬਰ 1835 ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ ਜਿਹੜਾ 19 _ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1836 ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਿਕੌਲਸ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਬੜੀ ਕਰੜੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ

ਗਾਜ਼ਨੋਲਡ, ਬਾਰਟੋਲੋਮੀਊ ਹੱਕ ਵਿਚ ਗਾੱਗੋਲ ਨੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪੀ ਢੰਗ ਵਿਚ “18੩10

`_੧੩2੪20”" ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਪੂਰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ 1842 ਵਿਚ ।

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਾੱਗੋਲ ਨੇ “20” 08'

(1835), 1੬100" (1832) ਚਾਰ ਨਾਟਕੀ ਦ੍੍‌ਿਸ਼ 300 60080 _ _ 61੬03," 18203 1465%393" ਤੇ' 01੧65" (1831

32) ਤੇ 41060, 11 (0€8" ਲਿਖੇ।

“11ਇ (30ਗਗ॥€ 106੦0” ਦੀ ਕਰੜੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਾਰਨ ਗਾੱਗੌਲ ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰੂਸ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ “ਡੈੱਡ ਸੋਲਜ਼” ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। 18 ਜੂਨ, ਵਕ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਤੋਂ ਚਲ ਪਿਆ। 12 ਸਾਲ ਇਹ ਬਾਹਰ ਰਿਹਾ ਤੇ

ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਰੋਮ ਵਿਚ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਰੋਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ 1842 `

ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ 900 ਨਾਂ ਦਾ ਨਾਵਲ ਲਿਖਿਆ। ਇਥੇ ਇਸ ਨੇ “ਡੈੱਡ ਸੋਲਜ਼” ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਲਿਖਿਆ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਾਣੀ, 61801" ਪੂਰੀ_ਕੀਤੀ ਤੇ “ਤਰਸ ਬੁਲਬਾ” ਅਤੇ “ਦੀ

_ ਪੋਰਟ੍ਰੇਟ' ਨੂੰ ਮੁੜ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਧਿਆ। ਇਸ ਨੇ 'ਡੈੱਡ ਸੋਲਜ਼' ਦਾ

ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ 1834 ਤੋਂ 1842 ਤੱਕ ਤੇ ਦੂਸਰਾ 1842 ਤੋਂ 1852 ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਤੀਸਰਾ ਭਾਗ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਲਿਖ ਨਾ ਸਕਿਆ।

1847 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ “੧%0॥੩ਮ॥€ 50੩ #% ॥੯॥601515-

01026ਗਮ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ।

ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਖਣ ਤੇ 786 5005” ਦਾ ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ 24 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1852 ਨੂੰ ਜਲਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਮੰਜਾ ਮੱਲ ਕੇ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਅਖੀਰ ਅਥਾਹ ਪੀੜ ਵਿਚ 4 ਮਾਰਚ, 1852 ਨੂੰ ਮਰ ਗਿਆ। ਤੁਰਮੈਨਸੈਫ਼ ਅਤੇ ਦਸਤੋਵਸਕੀ ਵਰਗੇ ਰੂਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਗਾੱਗੋਲ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 531 `_ਗਾਜ਼ਨੋਲਡ, ਬਾਰਟੋਲੋਮੀਊ : ਇਕ ਅੰਰਰੇਜ਼ ਜਹਾਜ਼-

ਲਿਆ ਤੁ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਜਾਣਕਾਂਰੀ ਇਸ ਦੀ ਲਿਖੀ ਵਸੀਅਤ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਪਰ _

ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ 1602 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਾਲੀ ਯਾਤਰਾ ਵੇਲ ਹੋਈ । 26 ਮਾਰਚ, 1602 ਨੂੰ ਇਹ 31 ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ “ਕਾਨਰਡ? ਨਾਮੀ ਜੰਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਫ਼ੈਲਮਾਊਥ ਸ਼ਹਿਰ

ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਪੂਰੇ .7 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ

ਸਮੁੰਦਰੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਤੋ ਮਗਰੋਂ ਮੈਸਾਚੁਸੈਂਟਸ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਕੰਢੇ

ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਫਿਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕੇ ਕੇਪਕਾਡ ਪੁੱਜਿਆ ਅਤੇ

ਇਸਨੇ ਉਸਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਰਖਿਆ ਜੋ ਹੁਣ ਤੱਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਇਸੇ

ਹੀ ਭੂ-ਭਾਗ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕੋ ਟਾਪੂ ਤੇ ਰੁਕ ਗਿਆ ਰ੍

ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ '14008੩ 1.486' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਮਾਰਥਾ ਵਿਨਯਾਰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ। ਫ਼ਿਰ ਇਹ ਬਜ਼ਰ੍ਡਜ਼ਾ ਖਾੜੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤੇ ਉਥੇ ਇਕ ਟਾਪੂ

ਉੱਤੇ ਆਰਜ਼ੀ ਜਿਹੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ

ਇਸ ਨੇ ਇਲਿਜ਼ਾਬੱਥ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ। `

ਜੁਲਾਈ, 1602 ਵਿਚ ਗਾਜ਼ਨੋਲਡ ਵਾਪਸ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪਰਤ ਆਇਆ। ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵਰਜੀਨੀਆ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲਈ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਕੰਪਨੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। 20 ਦਸਬੈਰ, 1606 ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸਟਾੱਫਰ ਨਿਊਪੋਰਟ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ

ਦੇ ਦੂ == ਆ ਦਲ ਦਾਦੇ ਦਦਹ-੮ ੯੮੮ <

ਰ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਸਿੱਧ ਕੈਪਟਨ ਜਾਨ ਸਮਿੱਥ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਇਸ ਨੇ

ਵਾਈਸ ਐਡਮਿਰਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ “ਗੁੱਡਸਪੀਡ” (906640) ਰਾਹੀਂ . ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਥੋਂ ਇਹ ਜੇਮਜ਼ ਦਰਿਆਂ ਤੇ ਮੁਹਾਣੇ

` ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁਹਾਣੇ ਤੋਂ 48 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ 14 ਮਈ, 1607.

ਨੂੰ ਜੇਮਜ਼ਟਾਊਨ ਬਸਤੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।

ਗਾਜ਼ਨੋਲਡ ਇਸ ਬਸਤੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਅਯੋਗ ਥਾਂ ਹੋਣ _ ਕਰਕੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਨਾ ਹੋਇਆ ਪਰ ਐਡਵਰਡ ਮੇਰੀਆ ਵਿੰਗਫ਼ੀਲਡ ਨੇ ਇਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅਗਸਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਮਲੇਰੀਆ ਫੈਲਣ ਤੇ ਗਾਜ਼ਨੋਲਡ ਅਤੇ 'ਬਹੁਤੰ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਮਰ ਗਏ। ਗਾਜ਼ਨੋਲਡ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮੈਸਾਚੁ.

ਕੰ='

`ਸੈਟੱਸ ਟਾਊਨਸ਼ਿਪ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਲਿਜ਼ਾਬੱਥ ਟਾਪੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਦਾ.

ਨਾਂ ਇਸੇ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਿ 70.

ਗਾਜਰ : ਇਹ ਜੜ੍ਹ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ਼ਸਲ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਬੀਜੀ `ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਕੱਚੀ ਵੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਵਜੋਂ` ਵੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਖ਼ੁਰਾਂਕ ਵਜੋਂ ਚਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ 'ਚ

ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਜਰ ਦਾ ਅਚਾਰ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ

ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਠਿਆਈ, ਗਜਰੇਲਾ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਲੀਆਂ ਗਾਜਰਾਂ ਦੀ ਕਾਂਜੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹਾਜ਼ਮੇ ਨੂੰ ਠੀਕ ਦੀਆਂ ਗਾਜਰਾਂ `ਚ ਕੈਰੋਟੀਨ ਜੋ ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ ਦਾਂ ਸੋਮਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ 'ਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਥਾਇਆਮੀਨ ਤੇ

ਗਾਜਰ ਦਾ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਏਸ਼ੀਆ 'ਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ 'ਚ ਸ਼ੁਰੁ ਹੋਈ ਤੇ ਇਥੋਂ` ਇਹ ਸਾਰੇ ਏਸ਼ੀਆ, ਯੂਰਪ ਤੇ ਰੂਮ ਸਾਗਰ ਦੇ. ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ 'ਚ ਫੈਲੀ। ਇਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਅੰਬੈਲੀਫਰੀ ਕੁਲ, ਡੌਕਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਤੇ ਕੈਰੋਟਾ ਜਾਂਤੀ ਨਾਲ ਹੈ।

_ ਯੂਰਪੀ ਤੇ ਏਸ਼ਿਆਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ _ਇਕ ਦੋਗਲੀ ਕਿਸਮ ਪੂਸਾ ਕੇਸਰ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਏਸ਼ਿਆਈ ਕਿਸਮਾਂ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਵਧ੍ਹੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਯੂਰਪੀ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਹਾਫਲੌਂਗ ਨੈਨਟੈਸ- ਤੇ ਕੈਰਲੋਸ ਦੀਆਂ ਗਾਜਰਾਂ ਸੁਹਣੀਆਂ ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੇਲਣੇਹਾਰ ਤੇ ਖਾਣ ਵਿਚ ਮਿੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁੱਦੇ ਦਾ ਰੰਗ ਵੀ ਬਾਹਰਲੀ ਛਿਲ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਚੈਨਟੈਨੀ ਦਾ ਰੰਗ

ਸੁਹਣਾ, ਆਕਰਸ਼ਕ ਤੇ ਲਾਲੀ-ਮਾਇਲ ਸੰਤਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

_ਰਾਈਬੋਫਲੇਵਿਨ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਗਾਜਰਾਂ

ਦੇ ਅਹਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪਰਕਾਰ ਹੈ :

ਪ੍ਰਤਿ 100 ਗ੍ਰਾ. ਖਾਣ-ਯੋਗ ਭਾਰ

_ਕੈਰੋਟੀਨ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਘਟ ਤਾਕਤਬਖਸ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਗਾਜਰ ਦੇ ਹਰੇ ਪੱਤੇ ਤਾਕਤਬਖਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਖਣਿਜ ਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ 'ਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸਮ _ ਇਕ-ਸਾਲੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਯੂਰਪੀ ਕਿਸਮ ਦੋ-ਸਾਲੀ।

ਪੌਣ-ਪਾਣੀ-ਗਾਜਰ ਠੰਢੀ ਰੁੱਤ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਏਸ਼ਿਆਈ ਕਿਸਮਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਗਰਮੀ ਵੀ ਸਹਿ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਾਪਮਾਨ ਦਾ ਗਾਜਰਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਰੰਗ ਤੇ ਬਹੁਤ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। 107 ਤੋਂ 155 ਸੈਂ. ਤੇ ਗਾਜਰਾਂ.ਦਾ ਰੰਗ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਬਣੰਦਾ। 155 ਤੋਂ 20੭ ਸੈਂ. 'ਚ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਜਰਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 205 ਤੋਂ 255 ਸੈਂ. ਤੇਂ ਰੰਗ ਘੱਟ . ਚਮਕੀਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਪਮਾਨ ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, . ਗਾਜਰਾਂ ਉਨੀਆਂ ਹੀ ਛੋਟੀਆਂ ਰਹਿ ਜਾਣਗੀਆਂ। ੍ ਰ੍‌ ੍ ਭੂਮੀ ਤੇ ਰਸਾਇਣੀ ਖਾਦਾਂ-ਗਾਜਰਾਂ ਦੇ ਵਧੀਆ ਵਾਧੇ ਲਈ ਡੂੰਘੀ, ਪੋਲੀ ਮੈਰਾ ਜ਼ਮੀਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਖਾਰੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ 'ਚ ਗਾਜਰਾਂ ਚੰਗੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਝਾੜ ਲਗਭਗ 6.5 ਪੀ. ਐੱਚ. (ਅਤ) ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗਾਜਰ _

`ਨੂੰ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕੇਰਕੇ ਪੋਟਾਸ਼ ਦੀ। ਇਹ

ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗਾਜਰਾਂ ਦੀ 275 ਕੁਇੰਟਲ ਫ਼ੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਝਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਚੋਂ ੧25 ਕਿਲੋ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ, 40 ਕਿਲੋ ਨਾਈਟਰੋਜਨ ਤੇ 22.5 ਕਿਲੋ ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰਸ ਖਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਾਜਰਾਂ ਦੇ ਖੇਤ 'ਚ ਤਾਜ਼ਾ ਕੱਚਾ ਗੋਹਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਗਾਜਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਸਾਂਘੜ ।ਸ਼ਾਖ਼ਾਂ) ਫੁੱਟ

- ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੋਹੇ-ਕੂੜੇ- ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲੀ-ਸੜੀ ਖਾਦ

ਲਗਭਗ 30 ਟਨ ਫ਼ੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆ

ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤੇ ਬੀਜ-ਮਾਤਰਾ-ਮੈਦਾਨਾਂ 'ਚ ਗਾਜਰ

` ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਅੱਧ ਅਗਸਤ ਤੋਂ` ਲੈ ਕੇ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਕੀਤੀ _` ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਏਸ਼ਿਆਈ.ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਕਾਫ਼ੀ ਗਰਮੀ "ਚ ਹੀ _

ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਅੰਤ ਜਾਂ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਯੂਰਪੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ 'ਚ ਗਾਜਰ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈਂ। ਬਿਜਾਈ ਵੱਟਾਂ ਤੇ ਜਾਂ `

_ਪੁੱਧਰੀਆਂ ਕਿਆਰੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀਂ ਹੈ। ਬੀਜ' ਲਗਭੇਗ 1 ਰੀ ਸੈਂ. ਮੀ. ਡੂੰਘਾ ਬੀਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਹੈਕਟੇਅਰ ਜ਼ਮੀਨ-ਦੀ

ਨਮੀ _ _ 86 ਗਾ. __ ਲੋਹਾ 22 ਮਿ.ਗ੍ਰਾ: _` ਪ੍ਰੋਟੀਨ 02 ,, _ ਸੋਡੀਅਮ _ 35.6 ,, ੭; ਚਰਬੀ 02 ;੦ _ ਧੋਟਾਂਸ਼ੋਅਮ .__ 108੭ % ਖਣਿਜ . 1.1 ,,' _ਤਾਂਬਾ 0.33,, ,'' ਰੇਸ਼ੇ _`: 12 ਨ ਗੰਧਕ ..... 7 ਆ ਹੋਰ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡੇ੍‌ਟ 10, ,, __ਵਿਟਾਮਿਨ-ਏ _- _3,150 ਪ੍ਰਤੀ ਕਲੋਰੀਆਂ 47, ਥਾਇਆਮੀਨ 004 ਮਿ. ਗ੍ਰਾ. _ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ 80 ਮਿ. ਗ੍ਰਾ. ਰਾਈਬੋਫਲੇਵਿਨ - 042 ,,' , ` ਸੋਗਨੀਸੀਅ ` % ੪ = ਔਗਜ਼ੈਲਿਕ ਐਸਿਡ_ ਦਾ ਨਿਕੋਟੀਨਕ ਐਸਿਡ 646, , ਨ _ ਫ਼ਾੱਸਫ਼ੋਰ __30,% ਵਿਟਾਮਿਨ-ਸੀ ਰਿ ਏਸ਼ਿਆਈ ਕਿਸਮਾਂ 'ਚ ਐਂਥੋਸਾਇਆਨੀਨ ਰੰਗ ਵਧੇਰੇ_ਤੇ

ਬਿਜਾਈ ਲਈ 5- 6 ਕਿਲੋ ਬੀਜ ਕਾਫ਼ੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੀਜ ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਹਫ਼ਤਾ ਕੁ ਬਾਅਦ ਫੁੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਸਾਂਡ ਸਿਕਰ-ਜੇਕਰ ਬਿਜਾਈ.ਸੰਘਣੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਤਂ_. ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਵਿਰਲੀ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਗਾਜਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ

_ਵਾਧੇ ਲਈ ਥ੍‌ੁੱਲ੍ਹੀ ਥਾਂ ਮਿਲ-ਸਕੇ। ਪੌਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ `_ ਹੌਲੀ ਵਧਦੇ ਹੱਨ ਅਤੇ ਘਾਹ ਫੂਸ ਤੇ ਨਦੀਨ ਆਦਿ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੰ

ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਗੋਡੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਪੋਲੀ ਹੋ ਜਾਏ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਹਵਾ ਖੁੱਲ੍ਹੀ

___ ਗੁਜ਼ਰ ਸਕੇ। ਇਕ ਹੈਕਟੇਅਰ ਫ਼ਸਲ ਤੇ ਛਿੜਕਾ ਕਰਨ ਲਈ

ਸਟੌਡਰਡ ਘੋਲ (ਜੋ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) _125 ਤੋਂ 250 ਗੈਲਨ ਤੱਕ ਕਾਫ਼ੀ. ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੱਤੇ ਕੁਮਲਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਜਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਲਗਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੁਟਾਈ--ਜੇ ਗਾਜਰਾਂ ਅਗੇਤੀਆਂ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਣੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੋ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਰਿਲਾਂ ਹਂ ਪੁੱਟ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ `ਹਨ। ਗਾਜਰਾਂ ਦੀ ਪੁਟਾਈ ਸਮੇਂ ਜ਼ਮੀਨ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿੱਲੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੁਟਾਈ ਖੁਰਪੇ ਜਾਂ ਕਹੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਡੀ

ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ, ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੀੜੇ ਤੇ ਰੋਗ-ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਗਾਜਰਾਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖਤਰਨਾਕ ਕੀੜੇ ਨਹੀਂ ਲਗਦੇ। ਵਧੇਰੇ ਭਿਆਨਕ ਕੀੜਿਆਂ `ਚੋਂ `-ਗਾਜਰ ਦੀ ਸੁੰਡੀ, ਛੇ ਧੱਬਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪੱਤਾ-ਟਿੱਡਾ ਅਤੇ ਗਾਜਰ ਦੀ ਕੁੰਗੀ-ਮੱਖੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਗਾਜਰ ਦਾ ਭੂਰਾਪਣ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਣੂ

_ਰੋਗ ਹੈ। ਇਹ ਛੇ ਧੱਥਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪੱਤਾ-ਟਿੱਡੇ ਦੁਆਰਾ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।

ਕੀਟਾਣੂ ਨਰਮ ਸਾੜਾ' ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਮਾਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ

ਰੋਕਣ ਲਈ ਲੰਮੇ ਫ਼ਸਲ ਚੱਕਰ ਅਪਨਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬੀਜ

. ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪਾਂਰਾ-ਯੁਕਤ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਸੋਧਣਾ ਚਾਹੀਂਦਾ ਹੈ) ਗਾਜਰ ਦੇ ਹੋਰ ਰੋਗ ਹਨ--ਪੱਤਾ-ਧੱਬੇ ਤੇ ਝੁਲਸਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤਾਂਬੇ ਜਾਂ ਕਾਰਬੇਮੇਟ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ -ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਹ. ਪੁ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ=` ਚੌਧਰੀ : 101

ਗਾਂਜਾ (ਰਾਜ). : ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ ਘਾਨ੍ਹਾ ਵਿਚ `__ਬਲੈਕ ਅਤੇ ਵੋਲਟਾ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਪਰ ਵੱਲ __ ਵਾਕਿਆ ਇਕ ਚੀਫ਼ਡਮ (ਰਾਜ) ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ _ਕਾਫੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਪਾਰਕ ਖੇਤਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਸ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1550. ਤੋਂ 1575 ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਸੰਨ 1549 ਤੋਂ 1552 ਈ. _ ਵਿਚਕਾਰ ਸੋਂਗਾਈ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ, ਆਸਕਿਆ ਦੇਊਦ ਦੀ

ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮੈਨਡਿੰਗੋ ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਦਾ ਰਸਾਲਾ ਜੈਨੇ ਵੱਲੋਂ

_ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ' ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਥੋਂ ਟੋਗੋ, ਘਾਨ੍ਹਾ

- `'ਲਾ' ਜਾ ਸਕੀ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ

ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ । ਇੰਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ-ਗਾਂਜਾ ਰਾਜ ਦੀ `_ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ 'ਗਈ। 17ਵੀ' ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਥੇ ਆਏ ਡਯੂਲਾ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਉੱਨਤੀ ਕਾਰਨ 1620 ਈ. ਵਿਚ ਮਾਂਡੇ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਕਪਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ _ ਜਮਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵੀ ਵਧਾ ਲਈਆਂ ।.ਓਪੋਕੂ - _ਫੈਅਰ ਰਾਜੇ ਨੇ 1720 ਤੋਂ 1750 ਦਰਮਿਆਨ .ਇਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਅਸੈਂਟੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ।

ਰ੍ ਗਾਂਜਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੋਵੇਂ ਅੱਡ ਅੱਡ ਹਨ। ਸ਼ਾਹੀ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਲੋਕ ਮਾਂਡੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗ਼ੁਲਾਮ -_ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਏ ਸਨ। ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕ

ਗੁਰ ਅਤੇ ਗਵਾਰ _ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ

ਗਵਾਰਾਂ ਦੀ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾ ਗਬਾਨਯੀਦੋ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਐਪਰ ਇਹ ਸਭ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਕਾਂਗੋ, ਨਾਈਜਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਹਨ।

ਇਥੋਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਵਸੋਂ ਬੜੀ ਵਿਰਲੀ ਹੈ। ਇਥੇ 300 ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ

.ਵਾਲੇ 15-20 ਕਿ. ਮੀਂ. ਦੀ ਵਿੱਥ ਤੇ 'ਪਿੰਡ ਵੱਸੇ ਹੋਏ- ਹਨ।

ਸਾਲਾਗਾ ਵਰਗੇ ਕਈ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਇਥੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ । ਇਥੇ

-ਆਮ ਕਰਕੇ ਬੁਦਲਵੀਂ' ਖੇਤੀ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਤਾਲੂ (੧੪੩) ਕਸਾਵਾ, ਮੱਕੀ, ਸਰ੍ਹੋਂ ਅਤੇ ਅਨਾਜੀ 'ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਇਥੇ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਰ੍ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ''

ਰਜ ਬਰ ਪਧਗੀਜਾ ਚੀਫ ਰੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ

ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਚੀਫ ਹੀ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਈ ਇਕ ਸੰਮਤੀ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਚੀਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਂਪ ਨੂੰ ਜਕਪਾ' ਦੇ ਬੈਸ ਵਿਚੋਂ ਦਸਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ' ਚੀਫ਼ ਨੂੰ ਯਗਬਮਵਾਰਾ'(੧੩੬0030- 03) ਤਿਹ ਇਨ ਰਿ ਦਿ ਚੀਫ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਥੇ ਦੀਆਂ`ਸਭ ਰਸਮਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਰਸਮੋਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਤਾਂ`ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਚੀਫ਼ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਭਾਗ ਲੈਣ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਾਜ਼ੀ ਜਾਂ ਮੌਲਵੀ ਜਕਪਾ ਦੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨਾਲ ਆਏ ਮੌਲਵੀਆਂ ਦੇ ਬੰਸ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ । ਇਥੋਂ ਦੀ ਵੱਸੋਂ ਵਿਚ ਚੀਫ਼ਾਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ' ਮੌਂਲਵੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਪਾਰੀ ਵਰਗ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕ ਹਨ । ਇਹ ਆਮ-ਲੋਕ ਹਮਲਾਵਰਾਂ

`ਦੇ ਨਾਲ ਆਏ ਗ਼ੁਲਾਮ, ਬਾਹਰਲੇ ਮੁਲਕਾਂ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਵੱਸੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਨ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਂਦਿ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਲੜਾਈ'ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀਆ

ਸੇਵਾਵਾਂ ਚਿੰਦੇ ਹਨ। `ਰ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 : 625

- ਗਾਂਜਾ : ਇਹ ਇਕ ਨੱਸ਼ੀਲਾ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਮੋਰੇਸੀ ਕੁਲ ਦੇ ਪੌਦੇ. ਕੈਨਾਬਿਸ ਸੈਟਾਈਵਾ (ਭੰਗ ਜਾਂ ਸੁੱਖੇ ਦਾ ਪੌਦਾ)

ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਬੀਜਾਈ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ- -ਪੌਦਾਂ ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਕ-ਲਿੰਗੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰ 1.25 ਮੀ. ਤੋਂ

ਲੈ ਕੇ 2.50 ਮੀ. ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਲਾਟੂ ਵਰਗਾ ਗੋਲ

ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੈਨਾਬਿਸ ਦੇ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਗਾਂਜਾ, ਚਰਸ੍ਰ, ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ `

ਵਾਲੇ ਤਰਲ, ਫਲ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ' ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰ੍ ਮਾਦਾ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲਦਾਰ ਅਤੇ ਫ਼ਲਦਾਰ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਕੇ ਅਤੇ ਦਬਾ ਕੋ ਪੇਪੜੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਥੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਅਜਿਹੇ ਪੌਦਿਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਰੋਜ਼ਾ (0) ਨਾ ਕੱਢਿਆ ਹੋਵੇ ਗਾਂਜਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖੇਤੀ

ਬਰਸਾਤ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੁਨ-ਜੁਲਾਈ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬੀਜਿਆ

ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ-ਜਨਵਰੀ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ

ਹਨ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਖ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿਚ

ਅਤੇ ਦਬਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਾਂਜੇ ਨੂੰ ਗੋਲਾਕਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਦਬਾ

ਗ਼ਾਜ਼ੀ-ਉੱਦ-ਦੀਨ ਹੈਦਰ

ਹੇਠ . ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਇਸ - ਵਿਚ ਕੁਝ ਰਸਾਇਣਿਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ: ਚੰਗਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਗਾਂਜੇ ਵਿਚ 15% ਤੋਂ 25% ਬਰੋਜ਼ਾ ਅਤੇ 15% ਸੁਆਹ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਖ਼ਾਂਨਿਆਂ, ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਪੇਪੜੀਆਂ ਵਿਚ ਹਲਕੀ ਗੰਧ, ਹਰਿਆਲੀ ਜਾਂ

_ ਭੂਰਾ ਰੰਗ ਮਿਲੀ ਹਰਿਆਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬਰੋਜ਼ਾ ਸੁੱਕ ਕੇ

ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਭੁਰਭੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਚਰਸ ਵੀ ਵੇਖੋ) `ਹੇ. ਪੁ--ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 404 ਇੰ” ਤ ਗ਼ਾਜ਼ੀ-ਉੱਦ-ਦੀਨ ਹੈਦਰ : ਰਬ

ਵਜ਼ੀਰ ਸਆਦਤ ਅਲੀ ਖ਼ਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 1766 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ` 1814 ਈ. ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ

ਲਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਅਵਧ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਿਆ। ਇਸ

ਨੇ ਰਿਫ਼ਤਉੱਦੌਲਾ ਰਫ਼ੀਉਲਮੁਲਕ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ਤੇ ਇਸ ਨੇ 1819 ਵਿਚ ਮੁਗ਼ਲ _ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਵਧ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਾਸਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਇਸ ਨੇ ਅਬੂ ਜ਼ਫ਼ਰ ਮੁਇਜ-ਉੱਦਂ-ਦੀਨ ਸ਼ਾਹੇ ਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈ। ` ਇਸ ਦੀ ਸੁੰਤਤਰਤਾ ਨਾਂ-ਮਾਤਰ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹੁਣ ਵੀ

_ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਂਹਰਲੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਰ੍ -ਹੋਈ। `ਇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਬਾਸਕੀ ਤਜਰਬਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਰ

ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਰਿਹਾ।

_ ਇਹ 22 ਵਰ੍ਹੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ 'ਰਿਹਾ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਸ਼ਾਸਕ ਸਿੱਧ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ

ਸੁਭਾਅ ਵੱਲੋਂ ਐਸ਼-ਪੁੱਸਤ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ

ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਸ਼ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਸ- ਦੀ - ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬੇਗ਼ਮ ਦਾ ਵੀ ਹੱਥ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਗ਼ਾਜ਼ੀ- ਉੱਦ-ਦੀਨ ਨੇ ਆਪਣੇ. ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਸੀਰ-ਉੱਦਾ-ਦੀਨ ਹੈਦਰ ਨੂੰ ਮਹਿਲ ਦੀ ਚਾਰ-ਦੀਵਾਰੀ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਰੱਖਿਆਸੀ। ___ ਚਰਿੱਤਰ ਉੱਚਾ ਨਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਉਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਅਬੂਰ ਹਾਸਲ ਸੀ। ਇਹ ਖ਼ੁਦ ਵੀ. ਕਵੀ ਸੀ। ਰਾਮਾਇਣ, ਜੋਤਿਸ਼

___ ਆਦਿ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ

ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਮੀਰ ਤਕੀਮੀਰ, ਮੁਸਹਫ਼ੀ ਨਾਸਿਖ਼ ਆਤਿਸ਼,ਨਸੀਮ ਅਤੇ ਇਨਸ਼ਾ ਜਿਹੇ ਗਜ਼ਲ-ਗੋ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਦਬੀਰ ਅਤੇ ਅਨੀਸ _ਵਰਗੇ ਮਰਸੀਆ ਲਿਖਣ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਸਨ।

ਹਿੰਦੂਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਤੱਥ 'ਤੋਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ _ ਬਖ਼ਤਾਂਵਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੀਵਾਨ` ਅਤੇ ਰਾਜਾ

_ਗਲਜ਼ਾਰੀ ਮੱਲ ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ-ਆਪਣਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ .

_ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਮਿਰ ਦੀ,

ਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਪਹਿਲੀ, ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਜ਼ਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੱਲ ਨਾ ਪਾ ਸਕਿਆਂ। ਦੂਜੀ, ਬਾਗ਼ੀ

ਜ਼ਿਮੀਦਾਰਾਂ ਉਪਰ ਆਪਣਾ ਕਾਬੂ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕਿਆ। ਤੀਜੀ, ਇਹ _

੧ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਸ ਉਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ .ਹਾਵੀ 'ਹੋ ਗਏ

ਸਨ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ .

ਕਰੋੜ ਪੰਜਾਹ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਕਰਜ਼ੇ ਵਜੋਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਸੂਲ ਕੀਤੇ ।

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 1827 ਵਿਚ ਹੋਈ। ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ.ਵਿ. ਕੋਂ. 3 : 416 ਰ੍ ਗ਼ਾਜ਼ੀ-ਉੱਦ-ਦੀਨ ਖ਼ਾਂ ਬਹਾਦੁਰ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ ਜੰਗ

(ਅਮੀਰ-ਉਲ-ਉਮਰਾ) : ਇਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ.ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ

_ ਸ਼ਾਹ-ਸੀ। ਇਸਦਾ ਪਿਤਾ ਨਿਜ਼ਾਮ-ਉਲ-ਮੁਲਕ ਆਸਫਜ਼ਾਹ ਸੀ।

ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਮੁਹੰਮਦੇ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1742 ਵਿਚ ਖ਼ਾਨ ਦੌਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਦਾ ਮੀਰ ਬਖਸ਼ੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਆਪਣੇ. ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਉਸਦੀ ਤਰਫ਼ੋਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌੜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ _ਅਮੀਰ-ਉਲ-ਉਮਰਾ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਮੀਰ ਬਖਸ਼ੀ ਵੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਨਾਸਿਰ ਜੰਗ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਾਜ਼ੀ-ਉੱਦ-ਦੀਨ ਨੇ

ਹੋਲਕਰ-ਢੂਜੇ .ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਦੀ ਸੂਬੇਦਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ _ ਸਹਾਇਤਾ ਮੰਗੀ। ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਜ਼ਾਮ-ਉ -ਮੁਲਕ ਗੀ ਕੇ ਜਪਣ ਦਾਦਾ ਕਤ ਕਤ

ਦੇ ੨੩ . ੮<$.

ਇਹ ਬਰਹਾਨਪੁਰ_ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਔਰੰਗਾਬਾਦ ਪਹੁੰਚਿਆ।

ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 416

_ ਗ਼ਾਜ਼ੀਆਬਾਦ : _ਪੱਛਮੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੇਰਠ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤਕ ਜਾਂਦੀ ਜੀ. ` ਟੀ. ਰੋਡ ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੇਲਾਂ ਦਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ.ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੋਂ ਕਾਂਫ਼ੀ ਲੋਕ ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ

_ਵਿਖੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਨਗਰ ਵਜੋਂ ___ . ਉੱਨਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਨਾਲ ਰੇਲਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜੇ ਹੋਣ __,

ਕਾਰਨ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਵਾਜਾਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਆਸਫ਼ਜ਼ਾਹ ਦੇ ਲੜਕੇ ਗ਼ਾਜ਼ੀ-ਉੱਦ-ਦੀਨ ਨੇ

1740 ਈ. ਵਿਚ ਵਸਾਇਆ.ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਉਪਰ ਇਸਦਾ __

ਨਾਂ-ਰੱਖਿਆ। ਇਥੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਰਾਂ ਵੀ ਬਣਵਾਈ

`ਸੀ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ` ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ ਪੈ ਗਿਆ। ਸੰਨ

1857 ਦੇ . ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ -ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।. _ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਉਪਜਾਊ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ 19ਵੀ' ਸਦੀ ਵਿਚ ਰੇਲ-ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ.ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਜ਼ਰਾਇਤੀ

ਉਪਜਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਈ ਉਦਯੋਗ ਵੀ __ _ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ _

ਮੰਡੀਆਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਥੇ ਹੀ ਦੋ ਹੋਰ ਮੰਡੀਆਂ ਰਾਈਟਗੰਜ ਤੇ ਵੇਅਰਗੰਜ ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਉਪਜਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਲਈ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸੈਨ `1868 ਤੋਂ ਇਥੇ `

ਮਿਉਂਸਪਲਟੀ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਹ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ, _

ਰੇਲਵੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵੱਸੋਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਨਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ___

ਆਬਾਦੀ : 511, 759 (1991). 285 40" ਉ. ਵਿਥ. 77 20/ ਪੂ. ਲੰਬ. ਪੰ ਪੁ.--ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. ਐਕ. ਡਿ..ਮਾ. 5 : 236

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 1752 ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਪਰ

ਗ਼ਾਜ਼ੀਪੁਰ : ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਇਸੇ ਹੀ ਨਾਂ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ ਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਥੇ _ ਰਾਜ ਮਹੱਲ, ਕਿਲ੍ਹਾ, ਮੰਦਰ ਆਦਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। 'ਇਥੇ ਅਫ਼ੀਮ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਤੇਲ ਅਤੇ ਅਰਕ ਆਦਿ ਇਥੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਰੇਲ :__ ਮਾਰਗਾਂ ਦੇ ਉੱਨਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੋਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਪਾਰ ਗੰਗਾ / __ ਨਦੀ 'ਰਾਹੀ' ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਆਬਾਦੀ ::76547 (1991) ਨ 35" ਉ. ਵਿਥ.; 835 36" ਪੂ.. ਲੰਬ.

ਨ ਗ਼ਾਜੋ : ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਸੁਮਾਟਰਾਂ ਦੇ ਇੰਡਨੇਸ਼ੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ

ਇਕ ਜਾਤੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ “ਗਾਯੋ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਜੋ ਅਤੇ `___ ਆਲਾਸ ਲੋਕ ਬਾਟਾਕ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਐਕਿਨੀਜ਼ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ `ਉੱਚ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵਸੇ ਸਨ। ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਇਹ' ਲੋਕ ਭਾਵੈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਨਵੇਕਲੇ ਹੀ ਰਹੇ ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤਾ ਫ਼ਰਕ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਬਾਇਲੀ ਸਰਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਆ ਗਈਆਂ `ਸਨ। ਮੈਨਾਕਾਬਾਉ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ

ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰ, ਇਸ ਧਰਮ ਦੀ ਮਰਿਯਾਦਾ ਅਤੇ

ਨਸੀਹਤਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ। ਮਸਜਿਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1960 ਦੇ -ਲਗਭਗ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

___` 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਐਕਿਨੀਜ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ _'ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਤਕੜਿਆਂ-ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਹ ਕਾਢ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿਛੋਂ ਹੀ ਅਸਰਹੀਣ _ ਜਾਪਣ ਲੱਗ ਪਈ ਅਤੇ “ਆਦਾਤ” ਜਾਂ ਰਸਮੀ ਕਾਇਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।

___ ' ਗ਼ਾਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਇਕ ਕਬੀਲੇ _ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਘਰ ਵਿਚ ਮਰਦ ਦੇ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਘਰ ਵਿਚ ਮਰਦਾਂ ਲਈ ਇਕ ਦਲਾਨ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇਕ ਜ਼ਨਾਨਖ਼ਾਨਾ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ

_ ਬਾਕੀ.ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਹਿੱਸਿਆਂ

ਵਿਚ ਵੰਡਿਆਂ ਜਾਂਦਾ-ਹੈ। ਇਕ ਗ਼ਾਜੋ ਕੁਨਬੇ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਮਾੜਾ-ਪਿਤਾ, ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਦੀ-ਸ਼ੁਦਾ ਲੜਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। , ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ਤੇ ਤਾਂ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਆਦਮੀ ਸਾਰੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸਕੇ- _ਸਬੈਧੀ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮੁਤਬੰਨਾਪਣ ਆਦਿ ਕੁਝ ਕੁ. ਰਵਾਇਤਾਂ ਕਾਰਨ ਵਿਵਾਹਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆ ਗਈਆਂ _ਹਨ। ਦੁਲਹਨ ਲਈ ਇਕ ਖਾਸ ਕੀਮਤ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ: ਅਦਾਇਗੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਖੁਦ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬੱਚੇ, ਉਸਦੇ

ਪਤੀ ਦੇ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁ=ਇਸਤਰੀ - ?

ਵਿਆਹ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਬਹੁਤੀ ਪ੍ਰਚਲਤ ਨਹੀਂ। ਮਲੋਈਆ ਦੇ ਅੰਤਰਮਿਸ਼ਰਣ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ੍

` ਰ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 9 : 1076

-1744 ਵਿਚ ਵੀਨਸ ਪਰਤਣ ਤੇ

ਗਾੱਟਸੀ, ਗਾਸਪਾਰੋ

ਗਾੱਟਸ਼ਾਲਕ, ਲੂਇਸ ਮੋਰੇ : ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ .

ਦੇ ਇਸ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਾਲੇ ਆਰਗਨਵਾਦਕ ਦਾ ਜਨਮ 8 ਮਈ, 1829 ਨੂੰ ਨਿਊ ਆਰਲੀਐਨਜ਼ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਐਂਗਲੋ ਜਰਮਨ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਂ ਇਕ ਅਮੀਰ ਕ੍ਰੀਓਲ ਸੀ।ਇਸ ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਕਈ ਸਾਜ਼ ਵਜਾਉਣੇ ਸਿਖ ਲਏ ਸਨ। ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ

ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਇਹ ਅਮੀਰ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹਰਮਨ `

`_ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ

ਵਿਚ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਣ ਪਿਛੋਂ ਸੰਨ 1853 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਨਿਊਯਾਰਕ _

ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਤੇ ਵੈੱਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਮਗਰੋਂ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਇਸਨੇ ਕੈਰਿਬੀਅਨ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵੀ ਚੱਕਰ ਕੱਟਿਆ।

ਸੰਠ 1865 ਵਿਚ ਗਾੱਟਸ਼ਾਲਕ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ

ਦੌਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇ' 1੪ ਦਸੰਬਰ, 1869 ਨੂੰ ਰੀਓ ਡੀ ਜੇਨੇਰੋ ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੰਗੀਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ' (ਜ੩। 1੩730418" ਅਤੇ “4 93000013" ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਸੰਗੀਤ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ.ਹੋਇਆ।

ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬਿਰਿ. ਮਾ. ੭: 649: ਐਨੇ. ਅਮੈ. 13 : 87

ਗਾੱਟਸੀ, ਕਾਰਲੋ (6੦0੦੧, (480) : ਇਹ ਇਟਲੀ ਦਾ ਕਵੀ, ਗਦਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਜ਼ਾਂਦੇਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਮਗਰੋਂ ਸੰਗੀਤਕ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਬਣੇ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਦਸੰਬਰ, 1720 ਨੂੰ ਵੀਨਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਇਹ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ: ਗਿਆ।

ਇਹ ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਫੁਟਕਲ ਗਦ

ਰਚਾਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅੰਤੇ ਕਾਰਲੋ ਗਾਟਸੀ

“& ੬8000 0੧ (581116500? ਗਰੁਪ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਅਜ ਇਸ ਗਰੁਪ ਨੇ ਇਟਲੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। 1761 ਤੋਂ 1765 ਤੱਕ

ਕਾਰਲੋ ਨੇ 10 ਬੇਮਿਸਾਲ ਨਾਟਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ । 1300096 08116 ਮ 716081806€, “10180001" ਅਤੇ '1.3 00800 9ਗ॥੬੬' ਅਤੇ 13021” ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਫਲ ਨਾਟਕ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ

ਸਿੱਧ ਪੂਰਬੀ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਨਾਟਕ ਰ੍

ਦੇ ਮਰ ਰਹੇ “20ਗਮ0੬69੩ 0611 39€' ਰੂਪ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਤ ਕਰਨਾ ਲੋਚਦਾ ਸੀ । 1੪੬09 ॥੩190" (1797), “0੧੬੦ (1772- 4), ਜੋ ਇਕ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਹੈ ਤੇ 8 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ 14 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ੦੬ ੬006 10000” ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1806 ਨੂੰ ਵੀਨਸ ਵਿਖੇ ਹੋਈ।

ਨ ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 657 .

ਗਾੱਟਸੀ, ਗਾਸਪਾਰੇ . : ਇਹ ਇਟਲੀ ਦਾ ਕਵੀ, ਨਿਬੰਧਕਾਰ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੜਚੋਲਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ: ਪ੍ਰਸਿੱਧ

ਗਾਟਸ

ਨਰਗਿਸ

੭ ਵੀਨਸ ਵਿਚ ,4 ਦਸੰਬਰ, 1713 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ

ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੋਲ ਇਟਲੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ 14

68220 ੧੬੬੧8" ਤੇ 160850੫੪੦੯' ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ _ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਂਤਾ! 10672 ਗਿਸਸ” (1755), 13068 01

[॥1-111(-4 (1758) ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਰਿ

__ਦੀਆਂ ਕੁਲ `ਕ੍ਰਿਤਾਂ 0੬੬" ਨਾਂ ਹੇਠ 1794 ਈ. ਵਿਚ 12 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ 1818-20 ਵਿੰਚ 16 ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ

ਮੇ ਛਪੀਆਂ

ਇਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 27 ਦਸੰਝਰ, ;786 ਨੂੰ ਪੈਡਯੂਆ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।_ ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : ਨ ਦਾ 657

ਗਾਟਸੋ (6੦੦੦) : ` ਮਾਲਟਾ ਦੀਪਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਦੀਪ ਹੈ। ਮਾਲਟਾ ਤੋਂ-ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ 5 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ -14.4 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬਾ ਤੇ 7.2 ਕਿ. ਮੀ.

__ਚੌੜਾ ਦੀਪ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੁਲ ਖੇਤਰਫਲ 6? ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਦੀਪ

ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦਾ ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਹੈ ਜੋ

ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਸਿੱਧੀ ਢਲਾਣ ਵਾਲੀ ਪਹਾੜੀ `

`ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਵਿਕਟੋਰੀਆ `ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਮੈਗਾਲਿਥਕ ਗਗਾਨਤਿਜਾ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਖ੍ੰਡਰਾਤ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ । ਮਾਲਟਾ ਦੀਪ

ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਇਹ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਪਜਾਊ ਭੂਮੀ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਹੈ।

__ਇਥੇ ਫ਼ਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਗੂਰਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਥੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ ਦਾ ਧੰਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੈ। _ : -_ ਯੂਨਾਨ ਦੀ ਪੁਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ “%”%” ਦਾ' ਇਕ _ ਦੀਪ _ਰਿਹਾ' ਜਿੱਥੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਇਕ ਜਲਪਰੀ, ਜਿ ਲੇ '

ਓਡੇਸ਼ੀਅਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। _ ਆਬਾਦੀ - 21 ,773 (1983 ਅੰਦਾ.) 365 03“ ਉ. ਵਿਥ.! 14 15" ਪੂ. ਲੰਬ. ਰ੍ ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 : 465 ਰ੍

ਰ੍ _ਗਾੱਟਸੋਲੀ, ਬੈਨਾਟਸ (608200, ਸੋ੬॥0223) ? ਇਹ : ` ਇਟਲੀ ਦਾ ਮੁਢਲੇ ਪੁਨਰਜਾਗ੍ਰਤੀ ਕਾਲ ਦਾ ਇਕ ਉੱਘਾ -_ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਫਲੌਰੈਂਸ ਵਿਖੇ 1420 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਫਲੋਰੈਂਸ ਵਿਚ ਪਲਾਟਜੋ ਮੈਡਿਸੀ (ਰਿਕਾਰਡੀ ਗਿਰਜੇ ਦੇ

ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ) ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁੰਦਰ ਕਿਰਤ ਹੈ। 1444 ਵਿਚ `

ਇਸਨੇ ਦੋ ਹੋਰ ਚਿੱਡਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਫਲੋਰੈਂਸ ਦੇ ਬਪਤਿਸਮਾਂ- `ਗਿਰਜੇ ਦੇ ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਤੀਜੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ

ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1447 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਰੋਮ ਦੇ ਫਰਾ ਐਜੈਲਿਕੋ ਦੇ

ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੈਟੀਕਨ ਵਿਖੇ ਪੋਪ ਨਿਕੋਲਸ ਪੰਜਵੇਂ ਦੇ

ਵਿ ਗਿਰਜੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕੀਤੀ । ਇਸ ਦੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ

ਨੇ ਰੋਰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

1458. ਵਿਚ_ਇਹ ਰੋਮ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਫਲੋਰੈਂਸ ਆ ਗਿਆ। 1463._ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸੇਂਟ ਆੱਗਸਟਿਨ ਦੇ ਜੀਵਨ .ਸਬੰਧੀ 17 ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ ਅਤੇ 1464 ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਸੀਬੈਸਟੀਅਨ ਸਬੰਧੀ ਇਕ ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ।

ਸਿ ਓਲਡ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ ਵਿਚੋਂ 25 ਕੰਧ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਬਣਾ ਕੇ

ਇਹ ਭੂ-ਮੱਧ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ

ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਕੰਮ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਦਦ ਲਈ ਕਈ ਸਹਾਇਕ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ' ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਝਲਕ

_ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।

ਇਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 4 ਅਕਤੂਬਰ, 1497 ਨੂੰ ਫਲੋਰੈਂਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।

.ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. “੨ 657; ਐਨ. ਬਿ 36: 64 _ ਗਾਟਲੈਂਡ : ਇਹ ਦੀਪ ਬਾਲਟਿਕ ਸਾਗਰ_ਵਿਚ ਸਵੀਡਨ

. ਤੱਟ ਤੋ 80 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਅਤੇ ਸਟਾੱਕਹੋਮ ਤੋਂ 160 ਕਿ. ਮੀ.

ਦੱਖਣ-ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇੰਹ 100 ਕਿ. ਮੀ. ਲੰਬਾ ਤੇ 44 ਕਿ. ਮੀ. ਚੌੜਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਰਕਬਾ 3140 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ। ਇਹ ਦੀਪ ਸਵੀਡਨ .ਦੀ ਹੀ ਮਲਕੀਅਤ ਰਿਹਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਵੀ ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਗਾਟਲੈਂਡੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਇਆਨ ਕਾਉਂਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਡੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਪੱਥੋਂ ਇਹ ਚੂਨੇ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀਆਂ ਖਾੜੀਆਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਚਟਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ । ਦੀਪ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਗ ` ਉਗੜਾ-ਦੁਗੜਾ ਅਤੇ ਸੀਲੂਰੀਅਨ ਚੂਨੇ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਚੀਕਣੀ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹੱਣ ਜਾਂ ਸੇਮਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਦੀਪ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਸਿੱਧੀ ਢਾਲ ਵਾਲੇ ਟਿੱਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਤੇ ਕੋਨੀਫਰ ਬਨਸਪਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਵਿਜ਼ਬੀ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।

ਇਹ ਦੀਪ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ `ਹੀ ਵਪਾਰਕ ਪੱਥੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਬਾਲਟਿਕ ਸਾਗਰ ਦੇ

ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਵਿਚ ਕਾਂਸੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਮਿਲੋ

ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ'` ਰੋਮਨ, ਇਸਲਾਮੰਕ ਅਤੇ `:_ .` '. ਬਾਜ਼ਨਤੀਨੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰਿਹਾ। 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ `!_` '` ਇਥੋਂ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾ ਸਮਾਜ ਦੀ __ !' ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵਪਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਨੋਵਗੌਰੋਦ ਨੂੰ ਬਣਾ . :. _ '

ਲਿਆ ਅਤੇ ਰੂਸ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ_ ਯੂਰਪ ਵਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ` ; `ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗਾਂ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ __

ਧਿਆਨ ਵੀ ਇਧਰ ਖਿਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਵਪਾਰੀ ਵਰਗ ਦੇ

ਬਣਾ ਲਿਆ 'ਗਿਆ। ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇਂ

ਇਥੋਂ ਦੀ ਕਲਾ ਨੇ ਵੀ ਖ਼ੂਬ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਲਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਪਾ

ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰ੍ ਸੰਨ 900 ਤੋਂ ਇਹ ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਹੀ ਮਾੜਹਿਤ ਰਿਰਾ ਹੈ। ਸੰਨ

1361 ਵਿਚ_ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਾਲਡੇਮਾਰ ਚੌਥੇ ਅਤਰਦਾਗ ਨੇ ਿ

ਲੜਾਈ ਕਰਕੇ ਦੀਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ ਵੀ ਬਦਲਣੇ ਪਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ

ਸਦੀਆਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਹੈਨਸੀਆਟਕ,. ਡੈਨਮਾਰਕ .ਗ਼ੈਰੌਸਰਕਾਰੀ

ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਹਾਜ਼ੀ ਬੇੜਿਆਂ ਅਤੇ ਟਿਊਟਾਨੀ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ- ੍ ਸ਼ਾਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1645 ਵਿਚ ਇਹ ਦੁਬਾਰਾ ਸਵੀਡਨ ਕੌਲ

` ਹੀ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਣ ਮਗਰੋਂ ਵਿਗੜੀ ਹਾਲਤ _.-:..: ਕਾਫ਼ੀ ਸੁਧਰ ਗਈ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਸ ਦੀ

ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਕਿਲਾਬੰਦੀ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ` ਰ੍

ਮੁੱਖ ਹਨ। ਅਨਾਜ, ਚਕੰਦਰ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਦੀਪ ਫ਼ਾਰ ਉਤੇ ਭੇਡਾਂ ਪਾਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਾਈਕਿੰਗ ਸਵੀਡੀ ਹੈ।

_ਆਬਾਦੀ-55,987 ( (1984 ਅੰਦਾ.)-

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 647

ਗਾਡਲਫ਼ਰੈ : ਈਸਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਾਧ ਦੇ ਇਸ ਰੱਖਿਅਕ, _(ਡਿਫੈਂਡਰ ਆਫ਼ ਦੀ ਹੋਲੀ ਸਪਲਕਰ) ਹੇਠਲੇ ਲੋਰੇਨ ਦੇ ਡਿਊਕ,

ਪਹਿਲੇ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਦੇ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਦੇ ਇਸ ਪਹਿਲੇ ਰਾਜੇ ` ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1058 ਵਿਚ-ਹੋਇਆ। ਇਹ ਬੋਲੌਨ `ਦੇ ਕਾਊਂਟ

`` ਯੁਸਟੇਸ ਦੂਜੇ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਹੈਨਰੀ ਚੌਥੇ, (ਪਵਿੱਤਰ ਰੋਮਨ `

ਸਮਰਾਟ) ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ, ਸੰਨ 1089 ਵਿਚੋ ਇਸਨੂੰ ਹੇਠਲੇ ਲੋਰੇਨ ਦਾ ਡਿਊਕ ਬਣਾਇਆ ਰਿਆ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਯੁਸਟੇਸ ਅਤੇ -ਬਾਲਡਵਿਨ ਨਾਲ ਸੰਨ 1699 ਵਿਚ ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਦੀ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ

_._-ਵੱਡਾ ਯੋਧਾ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਕਾਰਨ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। _` 18 ਜੁਲਾਈ 1100 ਈ. ਨੂੰ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ।

ਹ. ਪੁ.-ਕੋਲ. ਐਨ. ੪ : 540.

ਗਾਂਡਰਡ, ਕੈਲਵਿਨ ਹੁੱਕ : ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਮਿਲਟਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਫਤੀਸ਼ ਸਬੰਧੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੂਹਰੇ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਅਗਨ- ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਲੇਖਾਂ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ. ਹੈ। ਇਸ.ਦਾ ਜ਼ਨਮ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1891 ਨੂੰ ਬਾਲਟੀਮੋਰ ਵਿਖੇ -_ਹੋਇਆ। ਸੰਨ 1915 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਜਾਨ ਹਾਪਕਿਨਜ਼ ਯੁਨੀ-

.__ ਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ _.

ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜੱਗ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੈਡੀਕਲ ਦਸਤੇ ਵਿਚ ਨੌਕਰ ਹੋਇਆ ਤੇ 1918 ਵਿਚ ਇਹ ਮੇਜਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਇਹ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਵਿਚ ਰਿਹਾ ਤੇ ਕੋਰੀਆ ਦੀ ਜੰਗ ਵੇਲੇ ਇਸਨੇ ਮਿਲਟਰੀ ਪੁਲਿਸ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1950 ਵਿਚ ਇਹ ਕਰਨਲ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

ਰ੍ ਗਾੱਡਰਡ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ _ਤੋਂ` ਹੀ ਤੋਪਾਂ-ਬੰਦੂਕਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪੀ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਸਬੰਧੀ ਪੂਰਾ ਇਲਮ ਹੋਣ ਕਾਰਨ _1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਮਾਹਿਰ ਗਵਾਹ ਦੇ ਯੋਗ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ 1930 ਦੇ ਦਹਾਕੇ _ ਵਿਚ ਗਾੱਡਰਡ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿਖੇ ਇਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਪਰਾਧ ਖੋਜਸ਼ਾਲਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਿਥੇ ਇਸਨੇ ਕਿਸੇ ਚਲਾਈ ਗਈ ਗੋਲੀ - ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਥਿਆਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਔਜ਼ਾਰਾਂ.ਤੇ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ .

_. ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੇ ਮਿਲਟਰੀ ਤੇ.ਵਿਗਿਆਨਕ ਰਸਾਲਿਆਂ ਲਈ _ `_ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਗੁਣਭਰਪੂਰ ਲੇਖ ਲਿਖੇ। ਰ੍

22 ਫ਼ਰਵਰੀ, ੧955 ਨੰ ਵਾਿਗਟਨ ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮੋਤ ਹੋ _ਗਈ। : 'ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ 10 : 513.

ਤਤ

9 ” # ੪੨ `_ ਗਾੱਡਵਿਟ

` ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਾਂ ਜਨਮ 5 ਅਕਤੂਬਰ, 1882 ਨੂੰ ਵੂੱਸਟਰ, ਸੈਸਾਂਚੂ.

ਸੈਟੱਸ਼ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਕਲਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਫੂੱਸਟਰ, ਮੈਸਾਚੂਸੈਟੱਸ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ । ਸੰਨ 1919 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਅਨੋਖੀ ਕਿਤ 'ਏ ਮੈਥਡ ਆਫ਼ ਰੀਚਿੰਗ ਐਕਸਟ੍ਰੀਮ

_ ਆੱਲਟੀਚਿਊਡਜ਼” ਛਪਵਾਈ। ਗਾੱਡਰਡ_ਕਲਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ

ਵਿਖੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਗਾੱਕਟਾਂ ਸਬੰਧੀ ਤਜਰਬੇ

ਕਰਦਾ ਸੀ । ਸੰਨ 1925 ਅਤੇ 1926 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਦ੍ਵ-ਚਲਿਤ _ ਰਾੱਕਟਾਂ ਸਬੰਧੀ ਸਫ਼ਲ ਟੈੱਸਟ ਕੀਤੇ॥ ਸੰਨ 1935 ਵਿਚ ਧੁਨੀ ਦੀ _ ਗਤੀ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਢ੍ਵ ਈਂਧਨ ਰਾੱਕਟ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ

ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। _ ਹ. ਪੁੰ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4.: 593 ਗਾੱਡਰਡ, ਰੈਨਰ ਗਾੱਡਰੇਡ : ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ

ਲਾਰਡ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਪਿਛੋਂ ਵਧ ਰਹੋ ਜੁਰਮਾਂ ਦੀ_ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ

ਜਨਮ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1877 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ `

ਮਾਰਲਬਰੋ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਤੋ ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। _ .` ਰ੍

ਰੀ

ਰਿ ਦਸ ਨਰ ਮਲ ਅਚੀਲੰਤ ਵਿ.

ਵਕਾਲਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। 1925 ਤੋਂ 1928 ਤੱਕ ਇਹ ਬਾਥ ਦਾ ਅਤੇ

1928 ਤੋਂ 1932 ਤਕ ਇਹ ਪਾੱਲੀਮਥ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡਰ -ਰਿਹਾ।

1932 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦਾ ਜੱਜ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1938 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਅਪੀਲਾਂ ਦਾ ਲਾਰਡ ਜਸਟਿਸ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ -ਗਿਆ। ਇਸਨੂੰ 1944 ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਲਈ ਪੀਅਰ ਅਤੇ 1946 ਵਿਚ ਲਾਰਡ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 1950 ਵਦੀ ਇਹ ਚਿਤ

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 513; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 593.

ਗਾੱਡੰਵਿਟ : ਇਹ ਕੈਰਾ ਡ੍ਰਾਇਫਾਂਰਮੀਜ਼ ਵਰਗ, ਸਕੌਲੇ- _ਪੈਸਿਡੀ ਕੁਲ ਅਤੇ ਲਾਈਮੋਸਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ, ਲੰਮੀ ਚੁੰਝ ਵਾਲਾਂ ਤੱਟੀ ਪੁੰਛੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੰਛੀ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਇਸ ਦੀ ਸੀਟੀ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼_ਕਰਕੇ` ਪਿਆ ਹੈ।

ਟਰਿਗੰਨੀ ਉਪ-ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਰੰਗ

ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਲਾਲ-ਤੂਰਾ ਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸਲੇਟੀ ਵਰਗਾ ਹੋ

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ । ਰ੍ ਇਤ

6 ੭ ੧ “੮੮ ਦਹ ====--"-੮-ਤਗਦਦਦਦਾ=>”” “2੮੮੮” “੨੮੨੮੯ ਵਿਦ ੨ ਦਵੇ ਦਵੇ ₹ ੮੯ ਬਦ ਦ ਡੇ 2? ”ਦ=ਦਟ=ਦ-

ਤੇ ਦੂਰ ਦੱਖਣ ਵਲ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨੰ। ਰ੍

ਕਾਲੇ ਪੂੰਝੇ ਵਾਲਾ ਗਾੱਡਵਿਟ ( (1410058), ਜਿਹੜਾ ਨੀਦਰ- ` ਲੈਂਡਜ਼ ਆੱਰਨਿਥਾਂਲੋਜੀਕਲ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਤਕਰੀਬਨ 40 ਸੈਂ. ਮੀ. ਲੰਮਾ (ਚੁੰਝ ਸਮੇਤ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਪੁੰਝੇ ਝੇ ਉਤੇ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਚੁੰਝ ਲੰਮੀ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ

ਹੈ। ਮਾਦਾ ਪੰਛੀ ਆਈਸਲੈਂਡ ਅਤੇ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਪਾਰ_ਦੇ. ਤਰ _ ਸੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਹਡਸੋਨੀਅਨ ਗਾੱਡਵਿਟ ,£. #46%&6//47 ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਘਟ ਗਈ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ

ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ, ਅਬਰੀਦਾਰ ਗਾੱਡਵਿਟ (1. ੬603) ਆਮ _.

ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਚੁੰਝ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਉਪਰ ਵਲ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਖੰਭਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਪਿਆਜ਼ੀ ਜਿਹਾ ਭੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਕ ਛੋਟੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਧਾਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪੂੰਝੇ ਵਾਲਾ

ਗਾੱਡਵਿਟ //. /00%%0244 ਹੈ। ਇਹ ਯੂਰੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਲਾਸਕਾ `

- ਦੇ ਟੁੰਡਰਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਲਾਸਕਨ ਨਸਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ

ਪੈਸਿਫ਼ਿਕ ਗਾੱਡਵਿਟ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਤੱਟ ਤੋਂ

ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਤਕ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 598 ਰ੍

ਗਾਡਵਿਨ, ਮੇਰੀ _ਵੁਲਸਟਨਕਰਾਫ਼ਟ : ਇਹ _

_ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਲੇਖਕਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1759 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਬਹੁਤ

ਫਜ਼ੁਲ ਖਰਚ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ

ਨੂੰ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਜੇਮਜ਼

ਕੀਤਾ1 1792 ਵਿਚ ਇਹ ਪੈਰਿਸ ਗਈ ਜਿਥੇ ਇਕ ਅਮਰੀਕਨ

ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ। ਫਿਰ ਨਾਰਵੇ ਵੀ ਗਈ। 1795 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਹ ਲੰਡਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਡਾ. ਜਾਨਸਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਗੀ। 29 ਮਾਰਚ, 1797 ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਵਿਲੀਅੰਮ ਗਾਡਵਿਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿਤਾ। ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ 10 ਸਤੰਬਰ, 1797 ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ “ਲੋਟਰਜ਼ ਰਿਟਨ ਡਿਊਰਿੰਗ ਏ ਸ਼ਾਰੱਟ

ਰੇਜ਼ੀਡੈਂਸ ਇਨ ਸਵੀਡਨ ਨਾਰਵੇ ਐਂਡ ਡੈਨਮਾਰਕ” (1796), ਮੇਰੀ”

(1788), “ਉਰਿਜਿਨਲ ਸਟੋਰੀਜ਼ ਫਰੱਮਿ ਰੀਅਲ ਲਾਈਫ਼” (1791), “ਲੈਸਨਜ਼ ਫਾਰ ਲਿਟਲ ਫੈਨੀ,” “ਵਿੰਡੀਕੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਦਾ ਰਾਈਟਸ ਆਫ਼ ਵਿਮਨ!” (1792) ਆਦਿ ਹਨ।

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬਿ. 10:

ਗਾਡੀ ਰਵਿ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਧਨੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬਣਾਕੇ _

ਚੰਦ੍ਮਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹੋ ਧਨੁਖ ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।

. ਜਦ ਅਰਜਨ ਨੇ ਖਾਂਡਵਬਣ ਦਾਹ ਸਮੇਂ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ,

ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਅਗਨੀ ਨੇ ਵਰੁਣ ਤੋਂ ਇਹ ਧਨੁਖ਼

ਲੈ ਕੇ ਅਰਜਨ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਅਰਜਨ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆਂ ਸੀ ਕਿ

ਜੋ ਗਾਂਡੀਵ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰੇਗਾ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਮਾਰੇਗਾ। ਇਸੇ

_ਗਾਂਡੀਵ ਦੀ ਅਰਜਨ ਨੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ । ਜਿਸ ਧਨੁਖ ਉੱਤੇ ਰੌਦੇ (ਅੰਤੜੀ ਦੀ ਤਦ) _ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਉਸਨੂੰ-ਵੀ ਗਾਂਡੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹ. ਪੁ.-ਮ.ਕੋਂ. 404 -

_ਗਾੱਥ : `ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਇਹ ਲੋਕ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੱਖਣੀ

ਸਵੀਡਨ ਤੋਂ_ਆਂ ਕੇ ਵਿਸਟੂਲਾ ਬੇਸਿਨ ਵਿਚ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ' _ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੇਠਲੇ ਡੈਨਿਊਬ ਬੇਸਿਨ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਏ। ਗੈਲੀਨਸ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ` ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੋਮ ਦੇ

ਬਲਕਾਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ

ਏਥਨਜ਼ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਅਖ਼ੀਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜ

ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਡੈਨਿਊਬ ਦੇ ਹੇਠਲੇ` ਭਾਗ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਸੌ` ਵਰ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੈਨਿਊਬ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਰੋਮ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਆਬਾਦ ਹੋਣ

ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲ ਗਈ। ਇਹ ਇਥੇ 376 ਈ. ਵਿਚ ਆਬਾਦ ਹੋ_

ਗਏ।.

ਨੀ ਨੀਤ ਵਜੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੋਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਰੋਮਨਾਂ ਨੂੰ 378 ਈ.

ਵਿਚ ਐੱਡਰੀਆਨੋਪਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਰ੍ ਥੀਉਡੋਸੀਅਸ ਅਧੀਨ ਰੋਮਨਾਂ ਨੇ ਗਾੱਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਪਿਆਰ ਨਾਲ - `

ਰੱਖਿਆ ਪਰ ਉਸਦੀ_ਮੌਤ ਤੋ ਬਾਅਦ ਇਹ ਫਿਰ ਬਾਗ਼ੀ ਹੋ ਗਏ।

ਇਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਧੇ ਅਤੇ ਐਲਾਰਿਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 416

ਈ. ਵਿਚ ਰੋਮ ਦੀ ਲੁੱਟ ਮਾਰ ਕੀਤੀ।

/

ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਈ. ਜੋ ਤਿੰਨ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਚੱਲੀ। ਸਪੇਨ ਪਹੁੱਚਣ ਵਾਲੋ ਗਾਂਥਂ ਨੰ ਪੱਛਮੀ ਗਾਬ ਜਾਂ ਵਿਸੀਗਾਥ ਕਿਹਾ

ਗਾਲ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਸਪੇਨ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ.

੮੨੧

11

ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੈਨ 376 ਵਿਚ ਡੈਨਿਊਬ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਨਾ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਕ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਗਾਥ ਜਾਂ ਆਸਟਰੋ-ਗਾਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਹੁਨਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਵੀ' ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੰਗੀ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ

ਸੀ। ਇਹ ਕੁਸਤੁਨਤੁਨੀਆ ਵਿਖੇ ਰੋਮਨ ਸਮਰਾਟ ਅਧੀਨ ਨੌਕਰੀ

ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 490 ਈ. ਦੇ ਲਗਭਗ, ਆਪਣੇ ਨੇਤਾ ਥੀ ਉਡਾਰਿਕ ਅਧੀਨ, ਇਟਲੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਟਲੀ ਨੇ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰ ਹਕੂਮਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ

ਲਈ 'ਜੋ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਬਾਜ਼ਤੀਨੀਆਂ ਨੇ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਪੱਛਮੀ ਗਾਂਥਾਂ ਨੇ ਸਪੇਨ ਤੇ ਰੋਮਨ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਰ੍

ਲਿਆ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਰੀਅਨ ਸਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 576 ਈ. ਦੇ ਲਗਭਗ ਪੁਰਾਤਨ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਪੇਨੀ ਹਕੂਮਤ 711 ਈ. ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਹੀ। ਇਹ ਮੂਰਾਂ ` ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ___

ਹ. ਪੁ--ਕੋਲ. ਐਨ. ੪8 : 604

ਰ੍ _ਗਾਥਾਂ : _ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ __ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀ ਸੰਘਤਾ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਗੀਤ ਜਾਂ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੈ (ਗਾਣਾ) ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ “ਗੀਤ” ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਅਰਥ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। “ਗਾਥਾਨੀ” ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਗੀਤ ਦਾ _ਅਭਿਨਯ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। “ਰਿਜੂਗਾਥ' ਸ਼ਬਦ ਮੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਅਤੇ “ਗਾਥਿਨ” ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਕ _ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹਮ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਿਸੇਸਤਾਵਾਂ

“ ਅਤੇ' ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਐਤਰੇਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਨੁਸਾਰ

_ਮੰਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ 'ਗਾਥਾ” ਦਾ ਸਬੰਧ

ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਹੈ ਜਦ ਕਿ “ਰਿਚ” ਦਾਂ ਸਬੰਧ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ. `ਹੈ। ਵਰਣਿਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਨੁੰਸਾਰ ਚਾਹੇ ਗਾਥਾਵਾਂ ਧਰੰਮ ਨਾਲ _

ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਧਾਰਮਕ ਹੀ ਹਨ ਪਰ _ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ-ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਚ, ਯਜੁਸ਼ ਅਤੇ _ਸਾਮਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ ਅਵੈਦਿਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ` ਇਸ ਨ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਗ੍ਰਿਹਸੂਤਰਾਂ ਰ `ਵਿਚ ਕਿੰਨੀਆਂ.ਹੀ ਗਾਥਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ `_ਵਿਆਹ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਵੀਣਾ ਤੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਤਰੇਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਸ਼ਤਪਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਚ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਈ

- ਪ੍ਰਸਿਧ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵਿਚ.ਕਈ ਗਾਥਾਵਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ।

“ਗਾਥਾ” ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੈ।

`ਇਸ ਵਿਚ ਵੇਦਾਂ ਵਾਲੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਵਿਆਕਰਣ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ

ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਕਰਕੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜੈਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵੀ ਮਹਾਂਵੀਰ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਿਚੋੜ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪਦ “ਗਾਥਾ? ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ

`_` ` ਹਨ। ਜੈਨ ਗਾਥਾਵਾਂ ਅਰਧ ਮਾਗਧੀ ਵਿਚ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਗਾਥਾਵਾਂ ਪਾਲੀ

_ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹਨ। ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਉਪਦੇਸ਼ਮਈ ਗਾਥਾਵਾਂ ਨੰ “ਧਮਪਦ” ਵਿਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਤਕਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਜਾਂਤਕ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਸੰਸਕਿਤ ਦੀ “ਆਰੀਆ” ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ

(ਲੀ ਅਜੇ ਪੀਲਿ੍‌ਤ, ਵਿਚ ਗਾਲ ਇਕ ਹਵਸ ਕਦ ਤਾ ਸੂਚਕਾ ਹੀ:

__ਗਾਥਾ' (ਅਵੇਸਤਾ)-ਅਵੇਸਤਾ ਦੀ ਗਾਥਾ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਗਾਥਾ ਦਾ ਇਕੋ ਹੀ ਭਾਵ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਗਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰ ਜਾਂ ਗੀਤ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਪੰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 17 ਮੰਤਰ

'ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਂ ਛੰਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕੀਤਾ

ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਦਿ ਅੱਖਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਲੱਗ

ਅਲੱਗ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। “ਗਾਥਾ” ਅਵੇਸਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਗਾਥਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਵੇਸਤਾ ਦੈ ਬਾਕੀ ਭਾਗਾਂ ਦੀ

ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲੋਂ ਵਾਕ ਬਣਤਰ, ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਛੰਦ ਪੱਖੋਂ ਅਲੱਗ ਹੈ।

ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਅਵੇਸਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ 'ਵੰਡਿਆ

ਹੈਂ :-- ਜੀ ਚੀਨੀ

ਗਾਥਾ ਅਵੇਸੰਤਨ' ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ 'ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪਰਿਚੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਾਥਾਵਾਂ. ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ

. ਵਿਆਂਕਰਣਕ ਰੂਪ-ਸੰਪਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ

ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜੁਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਰਵਾਚੀਨ ਅਵੇਸਤਨ ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ

_ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗਾਥਾ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਰੌਚਕ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਾਥਾਵਾਂ

ਵਿਚ ਜ਼ਰਤੁਸ਼ਤਰ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਰਸੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ “ਅਹੁਰਮਜ਼ਦ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਉਪਰ ਚੱਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜ਼ਰਤੁਸ਼ਤਰ ਪੱਕਾ .ਇਕ-ਈਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਗਾਥਾ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੇਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਖਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜ਼ਰਤੁਸ਼ਤਰ ਨੇ 'ਈਰਾਨੀਆਂ ਨੰ

“ਅਹੁਰਮਜ਼ਦ' ਦੇ ਛੇ ਸਦੁਗਣਾਂ ਉੱਪਰ ਚੱਲਣ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ

ਅਤੇ “ਅੱਗ” ਨੂੰ ਭਗਾਵਾਨ ਦਾ ਭੌਤ੍ਰਕ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ

ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।

ਇਤਿ

ਅਦਵੈਤਵਾਦ `ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਿਸਮ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅਦਵੈਤਵਾਦ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਰਭੁਸ਼ਤਰ ਉਸ ਲੀਹ

`-ਤੇਂ ਚੱਲ ਪਿਆ ਸੀ। .

`_ਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. ਇਉ ਇਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਨਮੂਨਿਆਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ

800 ਤੋਂ 1200 ਈ. ਤਕ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅਖੌਤੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ _.

ਦੀ ਸ਼ਿਲਪ- -ਕਲਾ ਰੋਮੈਨੇਸੱਕ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪੱਛਮੀ ਯੁਰਪ ਵਿਚ 12ਵੀ' ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੋਂ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ

ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਟਲੀ ਵਿਚ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਆਰੰਭ

ਹੋਇਆ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਰਬਰਿਕ. ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਰਲਦੀ-ਮਿਲਦੀ _

ਸੀ। ਰੋਮ ਦੀ ਸ਼ਿਲਪ-ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਗੋਲਾਕਾਰ ਡਾਟਾਂ ਦੇ ਨੋਕਦਾਰ

ਡਾਟਾਂ ਵਿਚ ਤੇ ਮੋਟੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਦਾ ਤਿੱਖੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਗੁੰਥਜਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨਾਲ 1150 ਈ. ਦੇ. ਲਗਭਗ ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦਾ ਆਰੰਭ _ਹੋਇਆ। ਥੰਮ੍ੂਲੇ '

ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਗਿਰਜੇ-ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਤਰਾਸ਼ ਕੇ ਸਜਾਉਣਾ ਆਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਖੜ੍ਹੇ ਦਾਅ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਪ੍ਰਬਲ ਸੀ।

- ਸ਼ਿਲਪ-ਕਲਾ ਨੂੰ ਹੀ ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦਾ! ਨਮੂਨਾ ਮੰਨਿਆ -__ ਰ

ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ` `

ਇੰਗਲੈਂਡ. ਬੈਲਜੀਅਮ, ਨੀਦਰਲੈਂਡ, ਜਰਮਨੀ, ਸਪੋਨ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਵਿਚ_ਹੋਇਆ` ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹਰ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਰਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ।

`___ਗਾੱਥੀ ਕਾਲ ਵਿਚ ਆਮ ਹਾਲਤ-ਗਾੱਥੀ ਕਾਲ ਦੀ ਭਵਨ-ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਕਿਸਮ ਉਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੱਧ ਕਾਲੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਯਾਤਰੀ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਰਜਾ-ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਚੀਆਂ ਸ਼ਲਾਸ਼ਾਂ, ਫਿਰ ਇਸ ਦੀ ਕਿਲੇ ਬੰਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਘਰ, ਮਾਰਕਿਟ ਅਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਆਦਿ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੈਰਚਨਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ

ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾਂ ਸੀ।

ਉਪਲਬਧ _ਇਮਾਰਤੀ _ਸ਼ਾਮਾਨ-ਹਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਇਮਾਰਤੀ ਸਮਾਨ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਸੱਧ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਕਾਰਨ ਲੱਕੜੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਸੀ । ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਚੂਨੇ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਭੰਡਾਰ

__ ਸਨ। ਮੱਧ-ਕਾਲੀਨ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀ ਵਾਲੀਆਂ

ਢਾਲਵੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਅਤੇ ਖੁਰਦਰੇ ਜਿਹੇ ਮਿਨਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਗਾਰੇ ਵਾਲੀ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਮਾਰਤਾਂ`ਉਪਰ ਬਾਰਸ਼, ਬਰਫ਼, ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ

ਕਰੋਪੀਆਂ ਦਾ ਅਸਰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸੰਰਚਨਾ ਅਤੇ ਥਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ-ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ ਦੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ

ਬਹੁਤ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ` ਰੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਪਰ _

ਗਾੱਥੀ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗਿਰਜਾ-ਘਰ ਲੰਬਾਤਮਕ ਬੰਮ੍ਲਿਆਂ ਤੇ ਡਾਟਾਂ - ਵਾਲੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੁੰਦੇ ਕਤ ਰੀ ਦਰ

ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮ-ਕਾਲ ਦੇ ਗਿਰਜਾ-ਘਰ

. ਨਵੇਕਲੀ ਖਾਲੀ ਸੁਰੰਗ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਗਾੱਥੀ ਗਿਰਜਾ-ਘਰ _ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੌਮਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਲਪ-ਕਲਾ ਅਤੇ

ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀ ਸੀ। ਅਰਧ ਚੱਕਰੀ ਡਾਟਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨੋਕਦਾਰ ਡਾਟਾਂ; ਨਿਰੰਤਰ ਦੀਵਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਪਤਲੇ ਤੇ ਦੂਰ ਦੂਰ ਥੰਮ੍ਰਲਿਆਂ ਉੜੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕੀ ਰੱਖਣਾ; ਵੱਡੇ

ਵੱਡੇ ਖੈਮੂਲਿਆੰ ਦੀ ਥਾਂ ਪਤਲੀਆ ਥੰਮ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਦਾਬ ਅਤੇ .

ਸ਼ਤੀਰੀਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ। ਦੂਰ` ਦੂਰ ਬਣੇ ਪਤਲੇ ਥੰਮ੍ਰਲਿਆਂ ਉਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰ ਦਾ ਤਉ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਤਲੇ ਥੰਮ੍ਰਲਿਆਂ ਵਚਿ ਰੀ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲਗ ਗਈ ਸੀ। ਤੀਸਰਾ ਜ਼ਰੂਰੀ

ਪਹਿਲੂ ਡਾਟਾਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀਆਂ

ਹਨ । ਡ

ਬਿਲਿੰਗ ਕਿ ਉਸ-ਦ-ਜੜ ਗੇ ਵਿ ਫ਼ਾਗੀ ਤੇ ਜਸ

ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਾਯੋਜਨ ਕਰਨ ਦਾ ਗੁਣ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਡਾਟਾਂ ਉਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਛੱਤ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ.ਕਰਕੇ ਸਲੇਟਾਂ ਜਾਂ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ

ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਛੱਤ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪੈਣ ਵਾਲੀ ਬਰਫ਼ - _ ਦੀ ਅੰਸਤਨ ਮਾਤਰਾ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਉੱਤੇ `

ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈਂ। ਡਾਟਾਂ, ਦੀਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਖਿੜਕੀਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ. ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾ ਪਵੇ। ਸਜਾਵਟੀ ਤੱਤ-ਸਿਰਫ ਉਸਾਰੀ ਸਬੰਧੀ ਔਕੜਾਂ ਦਾ ਹਲ

ਕਰਨਾ ਹੀ ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ-ਕਲਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗਾੱਥੀ

ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਸਜਾਵਟ ਸੰਰਚਨਾ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਅੰਗ ਬਣ ਗਿਆ। ਡਾਟਾਂ ਤੇ ਗੁੰਬਜਾਂ ਨੂੰ ਵੇਲ ਬੂਟਿਆਂ _ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਪਿ ਪਤਨਾਲਿਆਂ ਉਤੇ ਇਕਿ

ਜਦੋਂ ਕਿ 'ਉਪਰਲੀਆਂ ਡਾਟਾਂ ਉਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ` ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ੇ ਸਬੰਧੀ ਰੰਗਦਾਰ _ ਚਿੱਤਰ ਉਕਰੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ -ਬੁੱਤ-ਤਰਾਸ਼ੀ,

ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ -ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਦਾਇਤਾਂ, ਬੁਰੇ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਫ਼ਲਾਂ-ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ _ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆਂ।

ਸਜਾਵਟ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਮ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ

ਹੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੀ ਚਿਣਾਈ` ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਇੰਨੀ ਘਟ ਗਈ-ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਤਰਾਸ਼ੇ ਹੋਏ ਇਕ ਪਤਲੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ` ਸ਼ਕਲ ਲੈ ਲਈ। ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕਟੌਤੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਅੰਤ _ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਛੜਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ` ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈ। ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਹ ਨਮੂਨੇ

- ਦਹਿਲੀਜ਼ਾਂ ਦੁਆਲੇ ਸਾਧੂ, ਸੰਤਾਂ, ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ “ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ. ਬਣਾਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ -

ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕੋਮਲ ਕਲਾਵਾਂ ਨੇ

੪

ਖਿੜਕੀਆਂ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜਿਹੀਂ`___

ਬਹੁਤ ਸਾਧਾਰਨ ਤੇ ਸਾਦਾ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਮਗਰੋਂ ਪੈਚੀਦਾ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਏ । ਪਲ ` ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਰੰਗਦਾਰ ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁ (ਐੱਚ) ਆਕਾਰ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਫਰੇਮਾਂ ਵਿਚ ਮੜ੍ਹ ਕੇ ਨਮੀਰੋਧਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਕਾ ਹਵਾ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਦਬਾਅ ਨਹੀਂ ਸਹਾਰ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਹੇ ਦੇ ਫਰੇਮ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਿਚ ਲਾ ਿ ਫ਼ਰਾਂਸ ਗਿਰਜਾਘਰ--ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਨੇ ਗਾੱਥੀ ਕਾਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ: ਹੈ। ਸੰਨਿਆਸੀ

ਜੀਵਨ ਅਤੇ_ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ _

ਦਾ ਸੇਂਟ-ਡੇਨਿਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਮਹੰਤ ਸਗਰ ਦੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗਲ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਕਲਾ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ _ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਗਤੀ' ਉਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਲਈ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ । ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਣੇ ਇਸ ਗਿਰਜਾ.ਘਰ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਕਾਮੇ ਆਏ, ਇਹ ਗਿਰਜਾ ਘਰ 1144 ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ।

__ ਕੈਥੀਡ੍ਲ ਅਫਨਾਟਰ ਡੈਸ _ . ਅਗੌਲੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਹੰਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵੱਡੇ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੇ

ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਕੇਲਾ ਦੇ ਖੋਜੀਆਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਸ ਸਦੀ _

ਵਿਚ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦਾ _ ਸਬੂਤ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਬਣੇ ਲਗਭਗ 600 ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਤੋਂ - ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਬਾਦੀ ਵੱਧ ਜਾਣ ਕਰਕੇ_ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ` ਸਾਂਨਸ ਵਿਖੇ ਪਹਿਲੇ ਵੱਡੇ ਗਾੱਥੀ ਗਿਰਜਾ ਘਰ (1168) ਵਿਚ ਛੇਂ-ਚੌਖਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਥੰਮੂਲੇ, ਵਧਵੀਆਂ ਡਾਟਾਂ ਅਤੇ ਉਕਰੇ ਹੋਏ ਕਾਲਮ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਗਾੱਥੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮੁਢਲੇ- ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਛੇ-ਚੌਖਟਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ

ਆਦਿ। ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਸਟ ਹੈ ਕਿ ੍ਾੀਨ ਰਮਨ ਕਾਲ

ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ` ਭਾਰੀ ਚਿਣਾਈ ਵਾਲੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਦੀ` ਥਾਂ

ਦਰਿ |

_ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ

ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਰ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬੈਲਾਨੀ ਰਿਜ਼ਜਾਂ ਘਰ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਚਿਤਰਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਵਿ ਦਿ ਇਤਿ ਮਿ ਖਿੜਕੀਆਂ ਹਨ।

ਜੀ ਗਿ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਥੰਮਰਲਿਆਂ ਦੀਆਂ 14 ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ` ਮੱਥਾ ਚਿਤਰਕਲਾ, ਉਕਰਾਈ, ਸੌਨੇ ਦੀ ਜੜਤੰ ਅਤੇ ਗਾਥੀ ਚਿਤਰਤਰਾਸ਼ੀ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਲੀਸੈਨਜ਼ ਇਕ

_ ਅਨੋਖਾ ਹੀ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸੈਰਗਾਹ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਬਹੁ- ` ਭੂਜੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਘਰ ਹਨ । ਬੀਯੂਵਾਈਸ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਯੋਜਨਾ-ਬੰਦੀ,

ਮਾਅਰਕੇ ਦੀ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਦੀ ਉੱਚਕੋਟੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰੀ ਤਬਾਹੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ

ਇਹ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਇਕ ਮਹਾਨ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤ ਤੇ`

ਪਰਾਚਨੀ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ।

14ਵੀਂ ਸਦੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਲਈ ਲੜਾਈਆਂ ਅਤੇ ਤਬਾਹੀਆਂ ਦੀ ਸਦੀ ਸੀ। ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਭਵਨ-ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਨਹੀਂ ਭੂਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਇਸ ਸਦੀਂ ਵਿਚ ਇਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾਂ

__ਰਾਜ ਸੀ। ਚੌਦਵੀਨਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੀਵਾਰਾਂ ਉਤੇ ਅੰਦਰ- `

ਹੈ ਉਲਟੇ ਦਿਲ ਆਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਔਗੀ ਡਾਟਾਂ ਕਿਹਾ

ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦਾ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਖਿੜਕੀਆਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਵੱਧ ਚਖਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਗੈਲਰੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚਲੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਹੋਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।.

ਕਿਲੇ ਹਵੇਲੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰ--ਗਾੱਥੀ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਘਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸਬੰਧੀ, ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਲੇ ਜਿਹੜੇ,

ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਉਤੇ ਮੂਲ ਧਾਰਮਿਕ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ।

ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਤਬਾਹ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਾਉਸੀ ਦੀ -

ਹਵੇਲੀ ਕਿਲੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਦੀ ਸੂਚਕ ਸੀ। ਚੌਦਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਬਰੂਦ, ਬੰਦੂਕਾਂ ਅਤੇ ਐਸ਼-ਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵੱਧ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਕਿਲਿਆਂ ਦੇ ਡੀਜ਼ਾਈਨ ਵਿਚ ਵੀ ਅੰਤਰ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਖਿੜਕੀਆਂ ਉਤੇ ਧੁੰਦਲੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਵਰਤੋ ਅਤੇ

ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਇਮਾਰਤ `ਦੇ ਹਰ ਭਾਗ ਉਤੇ _ਚਿੱਤਰ-ਤਰਾਸ਼ੀ ਹੋਣ ਲਗ ਪਈ ਸੀ। ਪੋਈਟਰਜ਼ ਵਿਖੇ 1386 ਵਿਚ ਉਸਾਰੀ ਗਈਡਕ-ਡੇ-ਬੇਰੀ ਇਮਾਰਤ ਇਸ ਕਲਾ ਦੀ ਇਕ

` ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ।`

ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਗਾਰਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤੀ ਪਦਾਰਥ

ਸਨ ਪਰ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ

_ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਗਾਰੇ ਵਾਲੇਂ ਘਰਾਂ_ਵਿਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੋੜਾਂ ਵਾਲੇ ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਫਰੇਮ ਬੜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਤਿਆਰ _ ਕਰਕੇ ਫਿਟ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਫਰੇਮ ਬਾਹਰੋਂ ਦਿਸਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬੜੇ ਸੋਹਣੇ ਲਗਦੇ ਸਨ। ਖਿੜੰਕੀਆਂ ਉਤੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ

ਵਾਲੀ ਸਾਧਾਰਨ ਜਿਹੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

` ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਰਕਾਰੀ _ਭਵਨ -_ਕਿਲਿਆਂ ਅਤੇ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀ ਗਾੱਥੀ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ . ਨਾਲ ਟਾਊਨ ਹਾਲ, ਘੰਟਾ-ਘਰ, ਹਸਪਤਾਲ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਹੋਰ

` ਪਬਲਿਕ ਭਵਨ ਵੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਾਰੇ ` __ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜੈਕਿਊਜ਼ ਕੋਯੂਰ ਵਰਗੇ ਵਿਹੜੇ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਢੰਗਾਂ

ਦੀ ਉਸੇ . ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ _ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਨਕਲ ਮੇਸਨ ਡੇ ਸ਼ਾਕਨ (631500005 £” (੦02₹185) ਵਿਚ.ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਮੀਟਿੰਗ ਹਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡਾਂ ਸੀ, ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਹ ਮੀਟਿੰਗ ਹਾਲ 16 ਮੀ. %41 ਮੀ. ਅਕਾਰ ਦੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ।

- ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੰਨ੍ਹ ਘੰਟਾ ਘਰ ਰ੍ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਘੜੀਆਂ ਲਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਵਿਚ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਵੱਖਰੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਵੀ.ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇਕ ਘੰਟਾ ਘਰ ਮੋਲਿਨਜ਼ ਵਿਖੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਰ ਇਕ ਘੰਟੇ-ਬਾਅਦ ਘੰਟੀ ਵਜਣ ਦਾ ਮੈਕਨੀਕਲ ਢੰਗ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਉਸਾਰੇ ਗਏ ਹਸਪਤਾਲ ਗਾੱਥੀ-ਕਾਲ ਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਗਿਰਜਾ` ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਮ ਕਰਕੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਸਰਵ-ਪੱਖੀ

ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਹਸਪਤਾਲ ਕੇਵਲ ਇਲਾਜ ਹੀ ਕਰਦੇ

ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਖ਼ੁਰਾਕ, ਬੇਘਰਿਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਆਦਿ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕੋੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਪਿੰਗਲਵਾੜੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ: ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਵੱਖਰੇ ਕਮਰੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 1270 ਈ. ਵਿਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ 800 ਦੇ ਲੋੜ ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਗਈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰਕਮ

ਉਸਾਰੀ-ਗਿਰਜਾ-ਘਰਾਂ,

ਦੂਜੇ ਕੰਮਾਂ ਉਤੇ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਹੁਤੀ ਸਜਾਵਟ ਤੋਂ ਸਾਧਾਰਨ ਬਣਤਰ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਕੱਲੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਹੀ 1360 ਵਿਚ 60 ਦੇ ਲਗਭਗ ਕਾਲਜ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ -ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਸਨ, ਪੈਰਿਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਇਕੋ ਇਕ ਇਮਾਰਤ ਜਿਹੜੀ ਅੱਜ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਦਾ ਭੋਜਨ ਘਰ ਅਤਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਘਰਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ। ਮਾਰਕਿਟ ਹਾਲ, ਟਾਊਨ ਹਾਲ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ

-ਘਰ, ਟਾਊਨ ਚਰਚ ਅਤੇ ਪੁਲ ਆਦਿ ਗਾੱਥੀ ਕਾਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ

ਨਮੂਨੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਢੰਗ ਆਦਿ ਗਾਬੀ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਾਲ ਰਲਦੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਇੰ 2੩੪

ਹੀਡੀ ਕਾਲ ਸੀ (600 ਤੀ ਗਰਜ ਅਉਰ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਾਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਦਰਸਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ । ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ' ਗਾੱਥੀ ਕਾਲ ਦੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰੋਮਨ ਕਾਲ ਦੇ

ਉੱਚੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਤੇ ਬੁਰਜੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੁਰਜ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ `

ਹਨ । ਅੰਦਰਲੀ ਥਾਂ ਥੰਮ੍ਰਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਵਧੇਰੇ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਇਕ ਅਦਭੁੱਤ ਨਮੂਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਗਿਰਜਾ' ਘਰਾਂ ਵਰਗੀ ਸ਼ਾਨੌਸ਼ੌਕਤ ਦੀ ਝਲਕ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਚੌੜਾਈ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਦੂਰੋਂ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਵਧੇਰੇ` ਸੁਚੱਜੇ ਲਗਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ- ਦੁਆਰ ਦੂਜੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਾਂਲ ਘਿਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਈਸਾ-ਮਸੀਹ ਦੇ . ਕਰਾੱਸ ਵਾਲਾ ਮੀਨਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਉੱਚੇ ਮੀਨਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਦੁਆਰ ਉਤੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਮੀਨਾਰ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਦਰਵਾਜੇ ਰਖੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਡਾਟਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਥੰਮ੍ਰਾਲਿਆ ਵਾਲੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀਆਂ -ਇਹ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਾਲ ਦੇ ਉਚਤਮ' ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹਨ, ਰਸ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਰ੍

1 ਰੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਿਲੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ` ਸਨ। ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਬਜਾਇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਿਲੇ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਭਾਗ ਵਰਗਾਕਾਰ ਜਾਂ ਮੀਨਾਰ ਰੂਪੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ

_ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਦੀਂਵਾਰਾਂ ਦੀ ਮੋਟਾਈ ਲੰਗਭਗ 3 ਮੀ. ਤੋਂ 3.5 ਮੀ. _ਤਕ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਮੀਨਾਰ ਕਿਲੇ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਦੀ ਦੀਵਾਰ

ਜਾਂ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਗੇਟ, ਘਰ ਅਤੇ ਬੁਰਜ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਇਸ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ . ਕਈ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵੀ ਉਸਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਡਾਵਰ ਕੈਸਲਜ਼ ਜਿਹੜਾ 1180 ਈ. ਵਿਚ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ - ਇਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਵੇਲਜ਼ ਵਿਚ ਇਸ ਵੇਲੇ ਅਜਿਹੇ 1, 000 ਦੇ ਲਗਭਗ ਕਿਲੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਲੇ ੪ ਦੋ ਰੂ. ੬ [ਤੇ ਹੈ. £ ] !

_ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ

``ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਿਲਬੰਦ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਮਕਾਂਨ ਕਿਨਿਆਂ ਨਾਲੋਂ

ਕਉ

. _ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਮੁਢਲੇ ਗਾੱਥੀ ਕਾਲ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮਕਾਨ ਵੀ ਫਰਾਂਸ. _ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀ ਮੰਜ਼ਲ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਜਾਂ

ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਤੇ ਉਪਰਲੀਆਂ-ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਲਈ

_ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸੰਨ 1150 ਵਿਚ ਲਿੰਕਨ ਵਿਖੇ "ਉਸਾਰਿਆ ਅਜਿਹਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਜਿਊਜ਼ ਹਾਊਸ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ' ਜਿਸ ਦੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਅੱਗ-ਬਾਲਣ ਲਈ ਥਾਂ ਅਤੇ ਨ

_ ਧੂੰਏਂ ਲਈਂ ਚਿੰਮਨੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਰ੍ `ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਐਸ਼-ਪ੍ਰਸਤੀ ਵੱਲ ਬਹੁਤਾ ਵਧ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋ ਢੁਕਵੀਂ ਉਦਾਹਰਣ ਸਫ਼ੋਕ ਦੇ _ਲਿਟਲ. ਵੈਨਹੈਮ ਹਾਲ ਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀਂ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਉਸਾਰੀ ਹੋਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ। _ ਇਸ ॥- (ਐੱਲ) ਆਕਾਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ` ਬੰਹੁਲਿਆਂ ਅਤੇ-ਡਾਟਾਂ ਨਾਲ ਉਸਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਹਾਲ ਤੇ

__ਪਾਰਥਨਾ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ ਲੱਕੜ ਦੀ ਹੈ।

ਚੌਦਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕਿਲਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਇਸ ਗਿਆ। ਗਾੱਥੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਾਲ ਦੀ ਜਗੀਰਦਾਰੀ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਦਾਹਰਨ ਕੈਂਟ ਦੇ 1341 ਵਿਚ

'ਉਸਾਰੇ ਗਏ ਪੈਨਸ਼ਰਟ ਪਲੇਸ ਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਵਪਾਰੀ ਸਰ

ਜਾਨ ਪਾਊਲਟੇਨਈ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ, ਹੋਰ ਅਗਲੀਆਂ ਤਿੰਨ

`` ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਹਰ ਛੋਟੇ ਵੱਡੇ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਪੈਨਸ਼ਰਟ ਦੇ _ਨਕਸ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸਬੂਤ ਕਾਮਪਟਨ ਵਿਨੀਯੋੇਟਸ

ਵਾਰਵਿਕਸ਼ਿਰ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1520 ਵਿਚ ਸਰ

ਵਿਲੀਅਮ ਕਾਮਪਟਨ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ।

ਨਗਰ ਅਤੇ ਪਬਲਿਕ ਭਵਲ ਉਰੀ-ਬਸਕ ਇੰਗਲੋਡ

ਵਰ ਓਰ ਨਾਨ ਅਨ ਨਹੀ ਰੰਨ ਜਿ ਜਿ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਮਾਰਕਿਟ ਹਾਲ, ਮਾਰਕਿਟ ਚੌਂਕ, ਹਸਪਤਾਲ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਆਦਿ ਆਮ ਕਰਕੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਰਗੀ ਗਾਥੀ ਉਸਾਰੀ ਵਾਲੇ ਹੀ ਹਨ। ਆਕਸਫੋਰਡ ਅਤੇ ਕੈਂਬਰਿਜ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ `ਤੋਂ_ਜਿਹੜੀਆਂ_ਕਿ 1167 ਅਤੇ 1207 ਵਿਚ ਉਸਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਮੂੰਹ ਬੋਲਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹਨ। ਹਰ

ਬਲਿ ਦਰਦ

ਕਲਾਤਮਕ ਲਗਦੇ.ਹਨ। ਟਾਊਨ ਹਾਲ, ਘੰਟਾ ਘਰ ਅਤੇ ਨਗਰ ਭੱਵਨ' ਆਦਿ ਦੀ

_ਉਸਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ _ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵੱਡਮੁਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਡਾਟਾਂ

ਬਣਾਉਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾਵਟੀ ਖਿੜਕੀਆਂ, ਚੰਦੋਇਆ ਵਾਲੇ ਆਲੇ ਅਤੇ ਬੁੱਤਾਂ

ਨਾਲ ਪੁਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਟਾਊਨ ਹਾਲ ਵਿਚ ਆਮ ਕਰਕੇਂ ਮੁੱਖ ਇਉ

ਸਨ ਜਿਕਰ ਜਿਗ ਹਰਿ ਪਬਲਿਕ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਨ

ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਉਤੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਭਾਵ ਫਰਾਂਸ ਤੋਂ ਪਿਆ। ਮੈਡਬਰਗ ਦਾ ਗਿਰਜਾ ਘਰ 1209 ਵਿਚ ਅਤੇ ਕਲੋਨ ਦਾ ਗਿਰਜਾ _

ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਉਤੇ ਵਪਾਜ਼ਕ ਉਨਤੀ . ਆ ਰਿਸ ਰੀ `ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਬਣਾਏ ਗਏਂ। ਡੱਚ ਦੇ ਗਿਰੰਜਾ ਘਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ

ਦੇ ਦਰ ਦਦਦਦਵਦਦ= ਦਾਦ ਦੇ ਦੇ “ਦੇ” --੨੭੮੮੮੮੮੮੪

ਗਾੱਥੀ. ਕਲਾ

`ਘਰ 1248 ਵਿਚ ਬਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਰਮਨੀ ਦੇ .ਮੀਨਾਰਾਂ ਵਿਚ ਨੋਕਦਾਰ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਝਾਲਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆ ਸਨ। ਚੌਦ੍ਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੀਨਾਰ ਫਰੇਬਰਗ ਦੀ ਉਚਾਈ 117.3 ਮੀ. ਹੈ। ਕਲੋਨ ਤੇ ਉਲਮ ਦੀ

`` ਕੁਮਵਾਰ ਉਚਾਈ 157 ਮੀ. ਤੇ 161 ਮੀ. ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਂਣ

ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀ' ਸਦੀ ਦੀ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਉਸਾਰੇ ਗਏ। ਬੇਸ਼ਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ-ਬੰਦੀ ਉਚੰ ਪਾਏ ਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰੁੱਟੀਆਂ _ਹਨ। ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਟਾਊਨ ਹਾਲ ਕਈ ਮੰਜ਼ਲੇ ਅਤੇ ਉਚੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਵਾਧੂ ਰਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਗਲੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਜਾਂ ਲੰਬਾਤਮਕ ਰਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ । ਪੱਥਰ, ਲੱਕੜ ਅਤੇ

.ਗਾਰਾ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤੀ ਸਾਮਾਨ ਸਨ ਪਰ ਉੱਤਰੀ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ

ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਵੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਗਾੱਥੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਸੁਮੇਲ ਆਮ ਵੇਖਿਆ ਜਾ _ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਂਰ ਯੁਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੁਰੰਨਬਰਗ ਅਤੇ ਰੋਬਨਬਰਗ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਸਨ।

ਸਪੇਨ ਦੀ ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਉਤੇ ਵੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਪ੍ਭਾਵ

` ਰੋਣ ਦੀ ਝਲਕ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪੋਬਲਟ ਅਤੇ ਹਿਊਰੇਟਾ ਵਰਗੇ ਮੱਠ -ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮੱਠਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦੇ ਸਿੱਧਾਤਾਂ ਦਾ ਆਰੋਭ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਪੇਨ ਨੇ

` ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਦੇ ਦੂਜੇਂ ਹਮਲੇ ਤੱਕ ਮੋਟੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ

ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਬਣਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ।

ਕੈਟਾਲੋਨੀਆਂ ਦੇ ਗਾੱਥੀ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨ

ਫਰਾਂਸ ਨੇ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ `ਕੀਤਾ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਡਾਟਾਂ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਅਲਬੀ ਵਿਖੇ ਬਣੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਦੀ' ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਖਿੜਕੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਚੌੜੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਨੇਰਾ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ਦੇ 1298 ਦੇ ਬਣੇ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਮੁਢਲੀ ਗਾਥੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸਪੇਨ ਉਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਏ।

` ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਮੱਠਾਂ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਗਾੱਥੀ

_ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ

ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੇ ਨਫ਼ੇਂ ਢੰਗ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਵਧਣ-ਫੁਲਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। - ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਹੀ ਇਸਤੇਮਾਲ 'ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਟਲੀ ਦੀ ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਮੀਨਾਰਾਂ.ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੈ।

ਇਟਲੀ ਦੇ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਕੁ ਕਿੰਲੇ- ਬੰਦ ਮਕਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ । ਬੇਸ਼ਕ - ਭੈਭੀਤ ਸਨ, ਅਜਿਹੇ ਮੀਨਾਰ `ਰੂਪੀ ਕਿਲੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਕਿਲੇ ਜਿਹੜੇ ਉਸਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, _ ॥ _ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ! ਰ ।__ਹ.ਪੁ.--ਕੋਲ, ਐਨ. 8: 595 ਵ. ਯੂ. ਐਨ. 7:2 :174.

_ ਗਾੱਥੀ ਕਲਾ : ਇਹ ਮੱਧ ਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ,ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਵਧੀਆਂ- ਫੁੱਲੀਆਂ `ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਲਾ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿੰਨ, ਜਟਿਲ, ਉਤਪਾਦਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਘੀ ਲਹਿਰ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ 12ਵੀਂ ਸਦੀਂ ਦੇ ਅੱਧ _ ਤੋਂ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ 16ਵੀ'ਸਦੀ ਤੱਕ ਚਲਦੀ ਰਹੀ।ਗਾੱਥੀ ਕਲਾ. ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲਹਿਰ ਰੋਮੈਨੈਸਕ _` ਚਿੱਤਰੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੀ ਪਰ ਇਹ - ਰੋਮੈਨੈਸਕ ਕਲਾ ਤੋਂ ਇਕ ਪੱਖੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਭਿੰਨ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਹਜਵਾਦੀ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੇਧ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਗਾੱਥੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਚਰਚ ਵੱਲੋਂ ਨਿੱਜੀ, ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸੇਧ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਵਿ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ _ਵਿਅਕੜੀਗਤ `_'

੍ ਨਵੀਆਂ ਸੋਲਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਰੋਇਆ। ੧

ਭਾ

ਵਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ' ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇਂ ਪਰਦੇ ਜਾਂ ਕਟਾਅ=ਦਾਰ ਪੱਥਰ ੧ ਨਵ

ਲਗਾਏ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਗਾੱਥੀ ਇਮਰਾਤੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਦੋ ਵੱਡੇ ਝੁਕਾਅ ਸਨ। ਪਹਿਲੇ ਵਿਚ, ਜਿਹੜਾ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਵਧੇਰੇ _, :. - .. ' ਕਰਕੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਿਹਾ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਚਾਈ ___!_` ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਝੁਕਾਅ ਜਿਹੜਾ ਮਗਰੋਂ ਆਇਆ ਸੀ, __ ਸਜਾਵਟ ਜਾਂ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।

ਗਾੱਥੀ ਬੁੱਤਕਾਰੀ:ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਇਮਾਰਤੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ : ਲੀਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ੋਖੀ ਤੇ [: ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਖੇਤਰ -ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਗਾੱਥੀ ਬੁੱਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗਾਥੀ ਵਿ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰਹੱਸਵਾਦ ਤੋਂ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ : ਵਲੰਵਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾਸੀ। 1

ਪੰਰ ਬੱਝਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਾੱਥੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਮੁੱਢ 13ਵੀਂ ਸਦੀ “ 1”. ਦੇ ਅੱਧ_ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਬੱਝਿਆ, ਜਦੋਂ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਇਹ ਇਕ ਇਵ ਰ੍ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ।_ਗਾੱਥੀ: ਬੁੱਤਕਾਰੀ. ਵਾਂਗ ਗਾਥੀ ਉਏ... ੩ _ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਵਾਦ ਵੱਲ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿ ਸਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਇਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਫ਼ਲੈਂਡਰਜ਼ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਉਘ' ਗਾੱਥੀ ਕਲਾ `._ ਲਗਭਗ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਵਾਂਗ ਅਸਲਵਾਦ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਮਗਰੋਂ `ਦੀ_ਗਾੱਥੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਜ਼ੈਰਮਾਮੂਲੀ `ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਨੌਕੀਲੀਆਂ ਡਾਂਟਦਾਰ ਛੱਤਾਂ ਅਸਲਵਾਦ ਤੇ ਹੱਦ ਦਰਜੇ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਰਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ - ` ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਥੰਮ੍ਰਲਿਆਂ ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਰਾਂ _ਬਣਾਵਟੀਪਨ ਦੀ ਦਰਬਾਰੀ ਸ਼ਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ _ਸਿਰਫ਼ ਪੈਨਲਾਂ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਜਾ ਕੇ ਕਈ _'ਗਾੱਥੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਚ ਇਟਲੀ` ਅਤੇ ਫ਼ਲੈਂਡਰਜ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ 'ਵਿਚ ਆਈਆਂ1 15ਵੀ' ਅਤੇ 16ਵੀ' ਸਦੀ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਨੇ ਗਾਂਥੀ ਕਾਲ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਤਰੀ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਮਗਰੋਂ ੭. ਤੱਕ ਵੀ ਰਹੱਥੀ ਇਮਾਰਤੀ ਕਲਾ ਦੇ ਸਜਾਵਟੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਲਦੇ. ਰਹੇ । 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ 2-. ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਫਿਰ ਮੁਕੰਸਲ' ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਾੱਥੀ ਉਸਾਰੀ ` ਹੋਂਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।

ਹ. ਪੁ. - ਐਨ. ਬਰਮਾ, 4.: 645

` ਗਾੱਥੀ ਭਾਸ਼ਾ : `ਇਹ ਜਰਮੰਨੀ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੀ ਹਿਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਹ ਗਾੱਥ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ _. ਸਿਕੈਡੇਨੇਵੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸੰਨ ਅਤੇ 'ਫਿਰ ਪੂਰਬੀ ਦੱਖਣੀ ਯੂਰਪ _ ਵੱਲ ਪਰਵਾਸ ਕਰ ਗਏ ਸਨ9 ਗਾੱਥੀ ਭਾਸ਼ਾਂ ਘਰੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਾਕਾਰੀ _ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਬਚੇ ਅਨੁਵਾਦ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਵਿਚ' ਉਲਫਿਲਾਸ ਨਾਂ ਦੇ ਪਾਦਰੀ ਵਲੋਂ ਹੇਠਲੇ ਡੈਨਿਊਬ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ` ਵਸੇ ਵਿਜ਼ੀਗਾੱਥੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉੱਤਰੀ _. _ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਮੂਲ ਨਹੀਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਕਾਫ਼ੀ 1 ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਹਨ ਜੋ ਆਸਟੋ੍‌ਗਾਥਿਕ ਰਾਜ ਕਸਭ (493- 555) ਦੀਆਂ ਭਾਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖਰੜਿਆਂ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਬਾਈਬਲ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ, ਬਾਈਬਲ ਨਾਲ .. ਰ ਅਸਬ੍‌ੰਧਤ ਕੁਝ ਪਾਠ ਜਿਵੇਂ ਬਾਰਾਮਾਹ, ਦਰ ਇਕਗਰਨਾਮੇ ਤੇ 10ਵੀ -._ ਨ `_ ਸਦੀ ਦੀ ਜਾਲਟਸਥਰੁਕ ਵਾਲੀ ਹੱਥ-ਲਿਖੌਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ _ ਰ - ਸਿਐਨਾ (ਇਟਲੀ) ਵਿਚ ਗਿਰਜੇ ਦਾ ਮੱਥਾ __. _` “ ਵਿ ਦਿ ਤਦ !

ਗਾਦੀ, ਤਾਦੀਉ

` 6ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਆਸਟੋ੍‌ਗਾੱਥਾ ਦਾ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਮਰ ਗਈ। ਸਪੇਨ ਵਿਚ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਇਦ 711 ਈ. ਵਿਚ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੱਕ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਟਲੀ ਅਤੇ`ਸਪੇਨ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਗਾਥੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕ੍ਰੀਮੀਆ ਵਿਚ

_ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤਕ ਚਲਦੀ ਰਹੀ। ਸੈਨ 1560-62 ਵਿਚ ਆਸਟੀਆ- ਵਲੋਂ ਕੁਸਤੁਨਤੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਇਕ ਰਾਜਦੂਤ ਨੇ ਕ੍ਰੀਮੀਆਂ ਦੇ

ਗਾਥਾ ਕੋਲੋਂ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੇ।

ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਾੱਥੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਜਿਸ ਦੇ 27 ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਓਲਫਿਲਸ ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 2 ਵਰਣ ਸੈਖਿਆ ਵਾਚਕ ਹਨ' ਤੇ ਬਾਕੀ 25 ਸੈਖਿਆ ਤੇ ਵਰਣ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦਸਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਯੂਨਾਨੀ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ.ਸੀ ਤੇ ਕੁਝ ਵਰਣ ਲਾਤੀਨੀ ਤੋਂ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਉਚਾਰਨ ਸੈਰਚਨਾ ਬੜੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ। ਇਸ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵਿਚ ਪੰਜ ਸ਼੍ਰ ਹਨ। _

_ਗਾੱਥੀ ਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਵੀ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ` ਜਰਮਨੀ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ 3- ਇਤਿ ਵਿਚ ਆਈ। ਰ੍ `_ਰ. ਪੁ. - ਐਨ. ਬਿ. 10 : 606; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 646

ਗਾਦੀ, ਤਾਦੀਉ : ਇਹ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਦੇ ਉਸਤਾਦ _ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਜੇਟੋ (੧00੦) ਦਾ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਅਤੇ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਉਸ ਦੇ _ ਪਦ-ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸੀ। ਜੇਟੋ 'ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਇਹ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਘਾ

ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋ' ਪਹਿਲੀ ਕ੍ਰਿਤ

(1334 ਈ.) ਵਿਚ ਮਾਂ ਮੈਰੀ, ਬੱਚੇ ਈਸਾ ਮਸੀਰ ਅਤੇ ਸੰਤਾਂ ਸਮੇਤ

ਬੈਠੀ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ 1328 ਤੋਂ ਇਸ ਨੇ ਜੇਟੋ

ਨਾਲ ਕੈਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਦਾ ਕਮਾਲ ਦਿਖਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਭਾਵੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੁਹਰਾਕਸ਼ੀਆਂ (੧੬੩- 606) ਆਪਣੇ ਉਸਤਾਦ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ _ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਲੇ ਇਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤਜਰਬੇ ਕਮਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ “£ਮ100013008 ੧੦ 02 $86006705" ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ।

ਸੈਨ 1341- -42 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਿਸਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕੋਮ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1332, 1338 ਅਤੇ ਫਿਰ 1340 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਕ੍ਰੋਸ ਦੇ ਗਿਰਜੇ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਇਆ। ਕਈ ਹੋਰ ਚਰਚਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਸ ਨੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ । 63600%3॥ 9109" (1355) ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਇਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ

ਸੀ ਅਤੇ 1359 ਤੋਂ 1366 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸ ਨੰ ਫ਼ਲੋਰੈਂਸ ਦੇ ਚਰਚ _

`ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰੰ

1366.ਤੱਕ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. 'ਬ੍ਰਿ. ਮਾ?4 : 374.

ਗਾਦੈ, ਨਾਈਐਲਜ਼ ਵਿਲਹੈਲਮ : ਡੇਨਮਾਰਕ ਦੇ ਇਸ

ਸੈਗੀਤੌਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1817 ਨੂੰ ਕੋਪਨਹੇਗਨ ਵਿਖੇ `

ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਵਾਇਲਨ ਵਜਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸੈਗੀਤ ਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ``ਸਿੱਥੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸੈਗੀਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ

ਬਦੇਸ਼ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1844 ਤੋਂ 184੩ ਤੱਕ ਇਹ ਲਾਈਪਸਿਕ ਰਿਹਾ। ਇਸਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਮੈਨੱਡੈਲ- ਸੋਨ ਅਤੇ ਸੂਮੈਨ ਨੇ ਇਸਦੇ ਸੈਗੀਤ ਦਾ ਅਸਰ ਕਬੂਲਿਆ 1 ਮੈਨੱਡੇਲਸੋਨ ਰ੍ ਨੇ 1843 ਵਿਚ ਲਾਂਈਪਸਿਕ ਵਿੱਖੇ ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਿੰਫ਼ਨੀ `ਦਾ ਸੋਚਾਲਨ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1866 ਵਿਚ ਤਕ ਵਿਨ ਗਾਦੇ ਨਵੀਂ ਕੋਪਨਹੇਗੈਨ ਕਨਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੈਗੀਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ “ਈਕੋਜ਼ ਫਰਾਮ ਓਸ਼ੀਅਨ! ਅਤੇ “ਇਨ ਦੀ ਹਾਈਲੈਂਡਜ਼” ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 21 ਦਸੈਬਰ, 1899 ਨੂੰ ਕੋਪਨਹੇਗਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ

ਗਈ।

- ਹ.ਪੰ.- ਪਿ 374: ਐਨ. ਅਸੈ. 12 : ਨ ਬ੍ਰਿ. 9 : 1070. ੍

ਗਾਂਧਾਰੀ : ਇਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਗੰਧਾਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੁਬਲ ਦੀ .

` ਮੁੱਤਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੌਰਵ ਵੌਸ਼ ਦੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਸੌ

ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪਤੀ ਅੰਨ੍ਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਾਗ੍ਹੋ ਉਮਰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਟੀ ਬੈਨ੍ਹ ਕੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਪਤੀ _ ! ਨੇਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੰਦ ਤੋਂ` ਵਾਂਝਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਤਨੀ ਭੀ ਇਸ ਆਨੰਦ ਦੀ ` ! ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਸੱਚੀ ਸੁੱਚੀ ਪਤੀਬਰਤਾ ਧਰਮ _ !

`ਦੀ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀਇਸਤਰੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ । ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਤੀ-

ਪਤਨੀ ਜੈਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ

` ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸੋਬਲੀ ਜਾਂ ਸੌਬਲੇਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਵਿਆਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਲਏ। ਵਿਆਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਨਿਮਰ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾਚਾਰੀ`ਤੇ

ਪ੍ਰਸੈਨ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾਂ। ਗਾਂਧਾਰੀ ਨੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਸਿ ਮੰਗੇ ਇਹ ਦੋ ਸਾਲ ਗਰਭਵਤੀ ਰਹੀ। ਅਖੀਰ ਇਕ ਲੋਥੜੇ ਨੂੰ ਜਨਮ - ! _ _ਦਿੱਤਾ। ਵਿਆਸ ਨੇ ਇਸ ਬੇਡੌਲ ਆਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ .101 ਟੁਕੜਿਆਂ

ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਅੱਡ ਅੱਡ ਘੜਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਕਈ ਬਦਸ਼ਗਨ ਹੋਏ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਗਨਾ ਸਮਝ ਕੇ ਛਡਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਛੱਡ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ 99 ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇਕ

ਪੱਤਰੀ ਦੁਸ਼ਾਲਾ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਦੁਸ਼ਾਲਾ ਸਿੰਧ ਦੇ ਰਾਜ਼ਾ ਜੈਦਰਥ ਦੂ ਬੀ

ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਗਈ ਸੀ। ਹ. ਪੁ.--ਮ. ਕੋ. 405; ਹਿ. ਮ. ਕੋ. 228. ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ” ਦੇ . ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ _

ਬਰਤਾਨੀਆ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋ ਨਿਯੁਕੰਤ ਕੀਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ,

ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਵਿਚਕਾਰ 4 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਹੋਇਆਸੀ। _``

ਸੰਖੇਪ ਇਤਿਹਾਸ-ਸੈਨ 1929.ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਪਣਾਂ _. __

ਸੁਤੌਤਰਤਾ ਸਬੈਧੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 26 ਜਨਵਰੀ, 1930 ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰ੍ਹਬਕ,

ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। '

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸਿਵਲ ਨਾਫ਼ੁਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਚਾਲੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 12 ਮਾਰਚ, 1930 ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ

“ਡਾਂਡੀ ਯਾਤਰਾ” ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਵਜੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ..

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਕੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ। ਮਈ, 1930 ਵਿਚ ਵਾਇਸਰਾਏ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਧਾਨਕ ਸਮੱਸਿਆ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿਚ ਇਕ ਗੌਂਲਮੇਜ਼ ਕਾਂਨਫਰੈਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇਸ ਕਾਨਫਰੈਸ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਐਪਰ, ਕਾਨਫਰੈਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਇਕਰ ਅਤੇ ਸਪਰੂ ਦੇ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਗੋਲਮੇਜ਼ ਕਾਨਫਰੈਸ .]2 ਨਵੰਬਰ, 1930 ਤੇ 2 ਜਨਵਰੀ, 1931 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੇ 25 ਜਨਵਰੀ 1931 ਨੂੰ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਐਲਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਬੁਲਾਉਣ -ਦਾ ਫੈਸਲਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ

ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ 16 ਮੈਂਬਰਾਂ

ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਤਮਾ _ ਗਾਂਧੀ ਦੋ ਵਾਰ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿਨ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ 5 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ “ਗਾਂਧੀ-ਇਰਵਿਨ _ ਸਮਝੌਤਾ” ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਸ਼ਮਝੌਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਆਪਣਾ ਸਿਵਲ ਨਾਫੁਰਮਾਨੀ

ਅੰਦੋਲਨ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਰੋਧੀ _

ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਗੋਲਮੇਜ਼ ਕਾਨਵਰੈਸ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ _ਲਿਆ। . ਰ੍

_ .` 1. ਸਿਵਲ ਨਾਫੁਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ-ਅਰਥਾਤ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ - ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨਾ, ਭੂਮੀ ਕਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰ ਨਾ ਦੇਣਾ, ਇਸ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰ ਛਾਪਣਾ, ਸੈਨਿਕ, ਸਾਧਾਰਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਂਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾਉਣਾ ਆਦਿ_ਤੁਰੋਤ ਬੈਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਰਕਾਰ ਸਿਵਲ ਨਾਫੁਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਬਣਾਏ ਗਏਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ।

ਨ ਸਿਵਲ ਨਾਫੁਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਗਿ੍‌ਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।

3. ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਸਾਮੀਆਂ ਤੋਂ ਤਿਆਗ-ਪੱਤੰਰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ.ਮੁੜ ਕੇ

ਨੌਕਰੀਆਂ ਤੇ ਲਗਾਉਣਾ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ

ਦੀਆਂ ਅਸਾਮੀਆਂ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਭਰੀਆਂ ਜਾ ਚੁਕੀਆਂ ਹੋਣ ਪਰ ਜੇਕਰ

ਰ੍ ਅਜਿਹੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਇਹ ਨੌਕਰੀਆਂ ਲੈਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ

ਨੂੰ ਬਿਨੈ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ

__ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਯਤਨ ਕਰੇਗੀ।

4. ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ

` ਚਲਦੇ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸਤਿਆਗ੍ਹਿ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜੁਰਮਾਨੇ ਵੀ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੀ _ੈਪਤੀ ਵੀ ਜੇਕਰ ਉਦੋਂ ਤੀਕ ਵੇਚੀ ਨਾ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਦੀ

ਨੂ

ਇ ਰਾ ਗਾਂਧੀ, ਕਸਤੂਰਬਾ ਹਦ

5. ਜਲ ਨਵੀਨ ਵਿਚ ਤਿਯ ਕੀਤੀ ਵਾਧੂ ਪੁਲਿਸ ਜਿਸੂਦਾਂ ਖਰਚਾ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾਉਣਾ - ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲਈ

ਜਾਵੇਗੀ।

_ 6. ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਸਬੋਧ ਵਿਚ ਸਰਵਜਨਕ ਛਾਣਬੀਣ ਤੇ ਜੋਰੇ ਨਹੀਂ ਦੇਣਗੇ। ਵੀ

ਰਿ 'ਜਿਥੋਂ ਤਕ ਬਦੇਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਬਾਈਕਾਟ ਦਾ ਸੁਆਲ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੇਵਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ-ਨੋਸ਼ੀ ਆਦਿ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਬਦੇਸ਼ੀ ਵਸਤੂੰਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ

ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਦੇ ਸਬੈਧ ਵਿੱਚ ਧਰਨਾ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। '

ਜੇਕਰ ਧਰਨਾ ਮਾਰਿਆ ਵੀ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਅਣਉੱਚਿਤ ਦਬਾਅ ਨਾ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ

ਜਾਣਗੇ ਨਾ ਹੀ ਜਨਤਾ .ਦੇ ਸਾਧਾਰਨ ਕੌਮਾਂ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਹੀ_

ਪਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ' ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।

8. ਜੀ ਕੀਆਂ ਤੀ ਨਮਕ-ਕਾਨੂੰਨ ਹਟਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। 8

9. ਦਸ ।ਲੀ ਨਵ ਖਾਸਨੇ-ਵਿਕਾਨ। ਬਣਾਉਣ ਲਈ

ਕਾਂਗਰਸ ਦੂਸਰੀ ਗੋਲਮੇਜ਼ ਕਾਨਫਰੈਸ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ,

ਭੇਜੇਗੀ। ਵਰ ਇਹੀ ਕਰ ਵਿ

_ ਸੀ ਕਿ' ਜੇਕਰ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦਾ

_ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਣ ਨਾ ਕੀਤਾ ਤਾ ਸਰਕਾਰ ਜੋ ਉੱਚਿਤ ਸਮਝੇਗੀ

` ਕਰੇਗੀ। (ਜਉ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਸਿਵਲ ਨਾਫੁਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ._

ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰ੍

ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰਾਵਾਂ ਹਨ। ਮਹਾਤਮਾ _.

ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸੀ।

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦਾ: ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ __

ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਗਾਂ

ਮਨਿ ਦੀ ਕਿਵ ਪਿ ਰ੍ __ਹੋਣ' ਵਾਲੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਨਮਕ-ਕਰ ਉਂਜ ਦਾ ਉਂਜ ਹੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ'ਇਸ ਤੋ' ਇਲਾਵਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ

ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲੱਗਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ੬ ਗਾਂਧੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕਰਾਚੀ ਸੈਸ਼ਨ (1931) ਵਿਚ ਗਏ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ

ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। _. __.

ਰਹ. ਪੁ.-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 408; ਬ੍ਰਿ. ਰੂ. ਇੰ. ਆਫ਼-ਵੀ. ਡੀ. ਮਹਾਜਨ :

` ਗਾਂਧੀ, ਕਸਤੂਰਬਾ ਆ ਜਾਗ ਸੀ ਦੀ ਬਨੀ ਬਦ

ਵਿਖੇ 1869 ਵਿਚ_ ਇਕ ਖਾਂਦੇ-ਪੀਂਦੇ ਵਪਾਰੀ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ

ਹੋਇਆ। 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਮੋਹਨ ਦਾਸ ਕਰਮਚੈਦ ਗਾਂਧੀ

ਪੜ੍ਹਨਾ ਲਿਖਣਾ ਸਿਖਾਇਆ। _ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦਾ ਭਾਰਤ ਅਤੇ

_ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ -ਵਿਚ ਹਰ

ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੇ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਸਾਥ

ਦਿੱਤਾ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ

ਸਲਾਹ_ਨਾਲ ਹੀ 1901 ਵਿਚ

ਬ੍ਹਮਚਾਰੀ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ

` ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਹਰ

ਰੋਜ਼ ਗੀਂਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ

ਪਾਠ ਕਰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ

ਅੰਤਲੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਚਰਖ਼ਾ ਕਤਦੀ

ਰਹੀ।ਸੌਨ' 1897 ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਕੋਲ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦਾ ਲੋਕ“ਜੀਵਨੁ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿਚ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਨੇਤਾ ਸੀ। ਇਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 1915 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ _ ਆਉਣ ਤੌਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਗਈ। ਸੈਨ 1918 ਵਿਚ ਕਰ ਨਾ ਦੇਣ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਬੈਧ ਵਿਚ, 1920 ਵਿਚ ਬਦੇਸ਼ੀ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਬਾਈਕਾਟ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ` ਕਾਰਨ, ਗਰ ਚ ਚ ਹਿਕ _ਇਹ ਜੇਲ੍ਹ ਗਈ। __

- 22 ਫ਼ਰਵਰੀ, 2844 ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਰਿਆ।

ਹ. ਪੁ. -ਡਿ. ਨੈ. ਬਾ. 2: 14

ਕਸਤੂਰਬਾ ਗਾਂਧੀ

____ ਗਾਂਧੀ, ਮੋਹਨਦਾਸ ਪਲ ਰਿਵ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ. ਪੋਰਬੰਦਰ ਵਿਖੇ 2 _ ਅਕਤੂਬਰ, 1869 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ -ਪਿਤਾਂ ਕਰਮਚੰਦ'

ਉਤਮਚੈਦ ਪੋਰਥੰਦਰ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਪੁਤਲੀਬ਼ਾਈ ਸੀ, ਇਹ ਵਰਣ ਤੋਂ' ਵੈਸ਼ ਸਨ। ਪਰਵਾਰ

ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਚੀਆਂ ਦਾ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ _`

ਪਿਆ। ਸੈਨ 1881 ਵਿਚ ਕਸਤੂਰਬਾ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1881 ਤੋਂ 1887 ਤਕ ਸੰਕੂਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੈਤ 1888 ਵਿਚ ਇਹ ਵਕਾਲਤ. ਪਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਥੋਂ 1891 __ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆਂ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ _::.; ਵਕਾਲਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ` ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। . ਅਧਿਆਤਮਕ ਤੋਰ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਚੇ ਉਠ ਗਏ।

ਸੈਨ 1893 ਵਿਚ ਇਹ _ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਕ ਵਪਾਰਕ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ `ਗਏ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਰੈਗ ਨਸਲ ਦੇ ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਨੇ ਅਤੇ ਟਾਲਸਟਾਏ `

ਦ

ਨ ਮੀ ਜਦ ਉਠ ਲਵ

੭

20

ਹੀ ਨ ਦਹ ਨ ਵਲ ਨੂੰ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆਈ 'ਆਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਰੱਕ ਦਿਵਾਉਣ ` ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ।'ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਤਿਆਗ੍ਹਿ _ਕੀਤੇ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ। ਸ਼ੈਨ 1915 ਵਿਚ ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ 'ਗਏ। ਇਸ਼ੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਹਿਮੁਦਾ- ਰ੍ _ਬਾਦ ਵਿਚ ਇਕ ਆਸ਼ਰਮ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਸੈਨ 1917-18 ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੱਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ 'ਕਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਥੀ ਨਿਪਟਾਏ। __

ਰ੍ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਵਿਚ 'ਭਾਲਟ ਬਿੱਲ' _ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ;ਤੌਜਵੀਜ਼ ਸੀ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ 191੭ ਵਿਚ ਇਕ ਸਤਿਆਗ੍ਹਿ ਸਭਾ ਬਣਾ ਕੇ'ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਇਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾਂ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਲਾਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਪ੍ਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨੀਤੀ` ਦੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ 191੭ ਵਿਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ਤ ਕਾਨਫਰੈਸ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਅਹਿੰਸਾਮਈਨਾ

ਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣ/ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ।ਗਾਂਧੀਜੀ __

ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ

ਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈਂ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਦਬਾਉ ਪਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਨ੍ਰਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 1੭20 ਵਿਚਨਾ ਮਿਲਵਰਤਨ £ਮੰਦੋਲਨ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ'ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੈਸਥਾਵਾਂ ,ਸੰਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਆਦਿ`ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰਨ,`ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਖ਼ਿਤਾਬ -` ਤਿਆਗਣ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਪੰੜਾਂ ਨਾ ਵਰਤਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। . ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰ ਦੇਣ ਦੀ ਵੀ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਉਸਾਰੂ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰ੍‌ਗਰਾਮ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ।

ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਸਰਵ-ਪਰਵਾਨਿਤ ਨੇਤਾ ਬਣ,

ਨੂੰ 21 ਕਾਂਗਰਸ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਵੈਡਿਆ।

“10 ਮਾਰਚ, 1922 ਨੂੰ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਗਿ੍‌ਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ 6 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਸਿਹਤ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨਾ ਮਿਲਵਰਤਨ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਫ਼ਰਵਰੀ, 1922 . ਵਿਚ ਹੀ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।ਸੈਨ 1924- -29 ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਉਸਾਰੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾਏ ਤੇ ਕਈ ਸਥਾਨਕ ਸਤਿੰਆਗ੍ਰਹਿ ,__ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। 'ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ' ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਭਾਰਤ __. ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ. ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਾਂਝੀ

“ਕਲਕੱਤਾ ਸੈਸ਼ਨ (1928) ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ 31 ਦਸੈਬਰ, ,1929 ਤਕ ਇਹ ਸੰਵਿਧਾਨ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉਪਰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ 'ਅੰਤਮ ਦਿੱਤੀ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾਂ _ _ ਮਿਲਣ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਜਨਵਰੀ, 1930 ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸਿਵਲ `

ਰ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਆਗੂ ਸਨ। ਗਾਂਧੀ ਜੀਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੂਣ ਸਬੈਂਧੀ _` ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਮਈ, 1930ਨੂੰ ` ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੌਰਕੇ ਸਰਾਕਰ ਨੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ

ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਆਪਣੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ 26 ਰੀ

ਜਨਵਰੀ 1957 ਹੀ ਹਾ ਕਰ ਦਰ

ਕਾਂਗਰਸ ਦੇਂ ਨਾਗਪੁਰ ਸੈਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਤਮਾ _ਗਾਂਧੀ ਤੇ

_ ਗਏ ਤੇ ਅੰਤ ਤਕ ਰਹੇਂ । ਇਸ ਤੋਂ' ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਉਂ` - _! . ਰਿਸ ਹਰਿ ਰਿ ਦਸ ਨ

ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਵਿਚ ਇਕ ਸੈਵਿਧਾਨ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ

ਨਾਫੁਰਮਾਂਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਇਸ __

ਇੰ 2 -5 ਮਾਰਚ, 1931 ਨੂੰ ਲਾਰਡ ਇਰਵਿੰਨ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ . ' ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਣ ਤੇ ਗਾਂਧੀਂ ਜੀ ਨੇ ਸਿਵਲ ਨਾਫ਼ੁਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ

_ਲੈਡਨ ਜਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰਰਿਆ ਗਿਆ ਪਰ 28 ਦਸੈਬਰ, 1931 ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਮਝੌਤੇ _ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ.ਹਨ ਤਾਂ ਜਨਵਰੀ, 1932 ਨੂੰ ਸਿਵਲ

ਨਾਫ਼ੁਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਫਿਰ ੜੋਂ ਚਾਲੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੁ ਤੇ ਸ਼ਰਕਾਰ.

_ ਨੇ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਹੋਰ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੈਪਰਦਾਇਕ ਐਵਾਰਡ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਪਾੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਹੈ ਇਸਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਤੇ 20 ਸਤੋਬਰ, 1932 ਨੂੰ 'ਮਰਨ ਵਰੜ” ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ! ਇਸ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ __ 25 ਸਤੰਬਰ, 1932 ਨੂੰ ਹਰੀਜਨਾਂ ਦੀ ਸੰਮਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉਪਰੈਤ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਇਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੂਨਾ ਪੈਕਟ ਕਿਹਾ

ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਾਰ ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਚੋਣ ਖੇਤਰਾਂ .

_ ਵਿਚ ਸੀਟਾਂ ਰਾਖਵੀਆਂ_ਰੱਥੀਆਂ ਗਈਆਂ.ਅਤੇ ਚੋਣ ਖੇਤਰ ਸਾਂਝਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਛੂਤ ਛਾਤ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ : ਕਰਨ ਵਲ ਬਹੁਤਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ੩ ਮਈ, 1933 ਨੂੰ ਹਰੀਜਨਾਂ ਲਈ 21 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਧਮਕੀ

ਦਿੱਤੀ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਤੁਰੈਤ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 17 ਸਤੋਬਰ, ੧934 ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਰਸਮੀ ਸਬੈਧ

ਤੋੜ ਲਏ।

ਰ੍ ਜਨ 04 ਬਦੀ ਰਵੀ ਗਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਇਥੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਦੇ ਕੰਮ

ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀ ਇਕ

-_ਸੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਚ ਨਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੈਦਰ.ਬੈਸ ਦਾ

ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ 1939 ਵਿਚ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਕੁਝ - ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੈਦਰ ਬੋਸ ਨੂੰ ਹੀ ਤਿਆਗ-ਪੱਤਰ __ਦੇਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ

-_ਗਿਆ। ਦੂਜਾ ਸੈਸਾਰ ਯੁੱਧ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਸੁਭਾਸ਼ ਚੋਦਰ ਬੋਸ ਇਸ _. ਮੌਕੇ ਦਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲਾਭ ਉਠਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ

_'ਪਰ` ਗਾਂਧੀਂ ਜੀ- ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੋਂ ਨਾਜ਼ਾਇਜ਼

_ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਉਠਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਦੁਜੇ ਸੈਸਾਰ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ___,

`` ਭਾਰਤ ਨੂੰ. ਇਸ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਾਂਗਰਸ

ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲਾਂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਫਿਰ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ 1941. ` ਵਿਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼

. ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ _ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸੈਨ 1942 ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਪਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨੀਤੀ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵਾਂ

` -ਮੋੜ ਆਇਆ। ਗਾਂਧੀ ਜੀਂ ਨੇ ਇਹ ਮਹਿਸੁਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਂਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕਦਮ ਉਠਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗਾਂਧੀ ਜੀ, ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਅਖੀਰਲੀ ਵਾਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ

`ਕਾਰਜੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ “ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ” ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਤੇ _ਕਾਂਗਰਸ ਨੌਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹੀ . ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਪੰਤਨੀ ਕਸਤੂਰਬਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਨ

ਗਾਨਸਾਲੋਸ ਦੇ ਕਲਾਵੀਹੋ ਰੁਆਏ

914 ਵਿਚ ਗੀ ਜੀ ਜਿ ਚੋ ਮਲ ਇਸ ਤਕ

ਕਾਂਗਰਸ_ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਘਟ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1945 ਵਿਚ

ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਮਝੌਤਾ

ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ.ਦੀ ਥਾਂ ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ,

ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਪਟੇਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬੁਲਾਰੇ ਸਨ ਫਿਰ ਵੀ 1946 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਬੜਾ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ.ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੈਗਾਲ ਦਾ ਪੈਦਲ ਦੌਰਾ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ਼ ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੇ ਕੱਟੜ ਹਿੰਦੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇਂ। ਅਖੀਰ 30 ਜਨਵਰੀ, 1948 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਭਾ ਵਿਚ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਨਥੂ ਰਾਮ ਗੋਡਸੇ ਨੇ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

__ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਸੱਚ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਸੈਘਰਸ਼, ਸੱਚ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਦੀ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਕ

ਤਜਰਬ੍ਰਾ'ਹੈ।ਉਹ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੂਬੀ ਇਹ _ _- ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਆਪਣੇ ਆਦਕਸਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਹਾਰਕ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦਾ

ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ

ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਹੱਕ ਰ੍

ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।

ਰ੍ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਨਾਤਨੀ ਹਿੰਦੂ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਹ ਹਰੇਕ _ਧੁਰਮ ਦਾ-ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ _- ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ' ਕੋਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ।

ਉਹ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਵਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਉਥੇ ਹਰੀਜਨਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਉਪਰ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ___ ਰ੍ ਹਾਂ ਨ ਸ਼੍ੈ-ਜੀਵਨੀ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ ਜਸ ਦਾ ਨਾਂ 79: 56087 2 0 ਸ੧]0੬ਰ੬6302043. ੧30੧ 7001" ਹੈ। ੭.“

ਭਾਰਤ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੰ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ, ਬਾਪੂ ਗਾਂਧੀ ਵੀ ਰ੍ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ____ ਹ.ਪ.-ਡਿ. ਨ. ਥਾ. 2: 15; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 409 ਕੱ ਗਾਨਸਾਲੇਸ ਦੇ ਕਲਾਵੀਹੋ ਰੁਆਏ : ਸਪੇਨ ਦੇ ਇਸ ਨੀਤੀਵਾਨ ਅਤੇ ਯਾਤਰੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸੈਡਰਿਡ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ _ ਕਾਸਟੀਲ ਅਤੇ ਲੀਉਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹੈਨਰੀ ਤੀਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਭਵਨ ਦਾਂ _ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੈਧਕ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੈਮੂਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ

ਹੈਨਰੀ ਤੀਜੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦੂਤਾਵਾਸ ਦਾ ਇਕ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। 22 ਮਈ, _ 1403 ਨੂੰ ਇਹ ਸੇਂਟ ਮੇਰੀ ਪੋਰਟ ਤੋਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੈਠਿਆ`

ਅਤੇ ਸ਼ਾਮਸਾਗਰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਤੱਟ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਟ੍ਰੈਬੀਜ਼ਾਡ ਪੁਜਿਆ। ਇਥੇ __ _ ਤੈਮੂਰ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਨਿੱਘਾ ਸੁਆਗਤ _`

ਕੀਤਾ। ਇਹ-ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਮਾਰਚ, 1406 ਨੂੰ ਸੰਪੇਨ ਪਹੁੰਚਿਆ।

ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਰਈ ਇਕ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਤੈਮੂਰ ਦੇ

ਇੱ

___ ਪਾੱਪੋਲਰ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਉੱਗਦੇ ਹਨ।

ਗਾਨਸੂੰ 22

ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਹਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਵੇਰਵੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਕਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਉਪਰ ਆਧਾਰਤ ਹਨ। . ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਮੈਡਰਿਡ ਵਿਖੇ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1412 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਹਸਨ ਬਿ 572; ਐਨ. ਐਮ. 13 : 55

_ਗਾਨਸੂਂ (੦੩੦੧੪) : ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਪੱਛਮੀ ਚੀਨ ਦਾ ਇਕ ਾਂਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੰਗੋਲੀਆ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚੀਨ ਦੇ ਚਿਘਾਈ ਅਤੇ ਸਚਵਾਨ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਿੰਗਸ਼ੀਆਂ ਹਵੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਇਲਾਕਾ, ਸੈਸੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੰਗੋਲੀਆਂ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਇਲਾਕਾ ` ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਿੰਕਿਆਂਗ ਊਈਗਰ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਖੇਤਰ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਕੁਲ.ਰਕਬਾ 366,500 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਂਦੀ

` 22,371,141 (1990) ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਲਾਂਜੋ __ 1-%0੦0੦੧) ਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ੍

ਧਰਾਤਲ--ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੀ ਇਕ ਪਠਾਰ ਹੈ ਜਿਸਦੀ

_ ਔਸਤਨ ਉਚਾਈ ਲਗਭਗ 1,372 ਮੀ. ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਉੱਤਰ _

ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਾ ਗੋਬੀ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਲ

_ਨਿਕਾਸ ਸ਼ੁਲੇ ਦਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਦੱਖਣੀ ਪੂਰਬੀ __

ਹਿੱਸਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹਵਾਂਗਹੋ.ਜਾਂ ਪੀਲੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦਾ

ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਇਕ ਉਪ-ਖੇਤਰ ਹੈ। ਹਵਾਂਗਹੋ _

ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੁਹਾਇਕ ਦਰਿਆ ਤਾਓ ਐੇ ਵਾਈ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸਿੰਜਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਥੇ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਬਹੁਤੀ ਅਤੇ ਅਚਨਚੇਤੀ ਵਰਖਾ -

ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਾਪਮਾਨ 37 .65 ਸੈਂ. ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਘਟ ਤੋਂ ਘਟ ਤਾਪਮਾਨ 8੪ ਸੈਂ. ਹੈ।

- ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੋਤੂ-ਭਾਵੇਂ' ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬਨਸਪਤੀ ਘਟ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਗਾਨਸੂ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ.

ਵਿਚਲੀਆਂ ਲਿਊ ਪਾਨਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਹੋਲਾਨ ਸ਼ਾਨ ਨਾਮੀ ਉੱਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜੈਗਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗਾਨਸੂ ਲਾਂਘੇ ਦੇ

ਮਾਰਮਟ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਲੂੰਬੜ ਇਥੋਂ ਦੇ ਜੈਗਲੀ ਜਾਨਵਰ.ਹਨ। ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਪਸ਼ੂ ਹਨ। ਗਾਨਸੂ .ਲਾਂਘੈ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 40 6200 ਬੈਕਟਰੀਅਨ (89੦੦੧ ਦੋ ਬਨਾਂ -_ਵਾਲੇ) ਊਠ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰ੍ ਇਤਿਹਾਸ-ਗਾਨਸੂ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਣਭੂਮੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਥੇ ਲਗਭਗ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਚੀਨ ਦੇ ਆਰੈਭਿਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ” ਨੇ ਤਾਤਾਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਚੀਨੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ` ਹੋਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ .ਹਾਨ ਖ਼ਾਨਦਾਨ (226 ਈ. ਪੂ.-220 ਈੀ.) ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆਂਗਜੋ ਰਾਜ ਤਾਂਗ, ਖ਼ਾਨਦਾਨ (618 ਈ.--970 ਈ.) ਵਿਚ ਲੈਗਯੂ ਤਾਓ ਅਤੇ ਸੁੰਗ ਖ਼ਾਨਦਾਨ (960-ਈ.-1279 ਈ.) ਵਿਚ ਸ਼ੈਂਸੀ ਅਤੇ ਚਿੰਗ ਫੈਂਗ _'ਰਸਤਾ' ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮੰਗੋਲ ਖ਼ਾਨਦਾਨ (1279 ਈ.-1368 ਈ.) ਦੌਰਾਨ ਗਾਨੰਸੂ ਨੂੰ ਸਿਧਾ ਹੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੈਧ ਅਧੀਨ ਇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਜੋਕੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਤਾਈਪਿੰਗ ਵਿਦਰੋਹ (1850-1864) ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਬਗ਼ਾਵਤ (1861- 1878) ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕੀਤਾ। ਚੀਨ ਗਣਰਾਜ (1911-49) ਦੌਰਾਨ ਗਾਨਸੂ ਚੀਨ ਦਾ: ਇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਿੰਕਿਆਂਗ, ਚਿੰਘਾਈ ਅਤੇ ਨਿੰਗਸ਼ਿਆ ਨਾਂ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦ

ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਤਾਂ ਗਾਨਸੂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਕਾਫ਼ੀ ਘਟ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1937 ਵਿਚ ਯੂ. ਮੈਨ ਦੇ.ਤੇਲ਼ ਖ੍ਰੇਤਰ ਦੇ ਲੱਭਣ ਨਾਲ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਭਵਿੱਖ ਹੋਰ ਚਮਕਣ ਲਗ ਪਿਆ। ਚੀਨੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪੂਰਬੀ ਚੀਨ ਤੋਂ ਸ਼ੈਸ਼ੀ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜ੍ਨ ਉਪਰੈਤ 1935 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ' ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਚੌਥੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ.ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਦੇ ਪ੍ਭਾਵ ਅਧੀਂਨ-ਬਣੀ ਸ਼ੈਂਸੀ- -ਗਾਨਸੂ ਨਿੰਗਸ਼ਿਆ ਸਰਹੱਦੀ ਸਰਕਾਰ

ਸਥਾਪਤ ਹੋਈ। ਸੈਨ 1949 ਵਿਚ ਪੀਕਿੰਗ ਵਿਚ ਲੋਕ ਗਣਰਾਜ ਦੇ

ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ਉਪਰੈਤ ਵੀ ਗਾਨਸੂ ਇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਜੋਂ ਚਲਦਾ ਆ , ਰਿਹਾ ਹੈ। .

ਪੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਗਾਨਸੂ ਦੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਯੂ. ਮੈਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇਲ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤੇਲ ਦੇ ਨਵੇਂ ਭੈਡਾਰ ਅਤੇ ਕੌਲੇਂ ਦੇ ਭੈਡਾਰ ਵੀ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਗਾਨਸੂ ਵਿਚਲੇ ਨਾਨ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਲੋਹੇ ਦੀ ਕੱਚੀ ਧਾਤ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਮਿਲੇ ਹਨ।

ਪਾਲਣ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਕੁਲ ਰਕਬੇ ਦਾ ਕੇਵਲ -7 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਰਕਬਾ ਕਾਸ਼ਤ ਅਧੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਰਕਬੇ ਵਿਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੱਖਣ- ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਹੈ ਜਿਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਨਹਿਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਏਕੜਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਗਾਨਸੂ ਲਾਂਘੇ ਦੇ ਸਿੰਜੇ ਹੋਏ ਨਖ਼ਲਿਸਤਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕਪਾਹ ਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਾਂਜੋ ਅਤੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਫਲ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ. ਹਨ।

ਉਦਯੋਗ-ਲਾਂਜੋ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦਾਂ ਕੇਂਦਰ ਰੈ ਅਤੇ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ “ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕਈ ਦਰਜਨ ਵੱਡੇ _ ਵੱਡੇ ਆਧੁਨਿਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਅਦਾਰੇ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਚੁਕੇ ਹਨ। ਇਥੇ ` ਰੇਗਿਸਤਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਦਹਿਣ-ਇੰਜਣ ਨਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੈਨ _.

1960 ਤੋਂ` ਲਾਂਜੋ ਨੂੰ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਕੇਂਦਰ .ਵਜੋਂ

ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ-ਸੈਨ 1945 ਵਿਚ ਚੀਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਪੂਰਬੀ ਪੱਛਮੀ ਰੇਲਾਵੇ ਲਾਈਨ ਲੂੰਗਹਾਈ ਰੇਲ ਰਾਹ ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ _

_ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ।ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਬਹੁਤੀ ਆਵਾਜਾਈ ਰੇਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ

ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੜਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਆਵਾਜਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰ--ਪ੍ਰਾਂਤਿਕ ਸਰਕਾਰ ਦਾ`ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਲਾਂਜੋ ਵਿਚ `

ਹੈ। ਲਾਂਜੋ ਅਤੇ ਚਿਆ ਯੂ ਕੁਆਨ ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਂਤਿਕ ਸਰਕਾਰ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਮਧਵਰਤੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿਚ 8 ਕਿਤਿਤ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ-ਵਾਰਤ ਜਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਲ ਹਨ।`

ਸੰਨ 1970 ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪਰਬੰਧ ਕਾਊਂਟੀਆਂ, 2 ਬੈਨਰਾਂ (੦98) ਅਤੇ 3 ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦੇ ਰਜੁੱਪ `

_ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰ੍

ਇਉ ਤੇ ਗਾਨਸੂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਹੁਤ ਨੀਵਾਂ ਹੈ। ਸੈਨ 1946 ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 200 ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ,

800 ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ 6,500 ਜੂਨੀਅਰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ

ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਇਥੋਂ ਦੀ ਦਹਾਤੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਮੁੱਖਕਿੱਤਾ ਪਬੂ ਰ

॥ । ॥ |

ਰੈ $ ॥

1 1 [-- 1

.ਦੇ ਤੀਜੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਾਂਤ 66 ਕਾਊਂਟੀਆਂ, 6 ਖੁੰਦਮੁਖ਼ਤਾਰ _ (ਹ ੍

07 ਦੂ ਟੂ ਤਾਂ ਡਰ ਨੂ ਨੂ

'੭੭7੪੪੧3੦੦"੧੬੦੦ ੯ ੧

੯੯ ਬਕ ਘ=> ਦੇ ੨ ਕਤ ਦ ਵਖ ਨਨਮਆਖ ੪੨੧੦੯,

ਸਨ। ਸੈਨ 1950 ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਕੋਈ 10 ਤੋਂ ਵੱਧ

ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਂਲਜ ਸਨ- ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੇਰੇ

ਸੈਸਥਾਵਾਂ ਲਾਂਜੋ ਵਿਚ ਹੀ ਸਥਾਪਤ ਸਨ। ਰੇਲਵੇ ਦੇ ਕੌਮ ਕਾਰ, ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਉਦਯੋਗ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ

_ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਲਾਜ੍ਹੋ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਲਜ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ _ਰਨ।

ਸਿਹਤ ਤੇ ਸਫ਼ਾਈ-ਸਿਹਤ ਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਾਂਤ

_ ਬਹੁਤ ਪੱਛੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਆਧੁਨਿਕ ਡਾਕਟਰਾਂ ਤੇ ਨਰਸਾਂ

ਦੀ ਬਹੁਤ ਘਾਟ ਹੈ। ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ--ਗਾਨਸੂੰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਕਈ ਨਸਲਾਂ,

ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਰੈਗੀਨ ਮੇਲ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਧਾਰਮਕ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ “ਨਵਾਂ

ਸਾਲ” ਡਰੈਗਨ ਬੋਟ ਅਤੇ ਚੈਨ ਤਿਉਹਾਰ ਨੂੰ ਬੜੀ ਧੁਮ ਧਾਮ ਨਾਲ

_ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਮ, ਸ਼ਾਦੀ, ਅੰਤਮ ਸੈਸਕਾਰ ਅਤੇ ਦੋਫਨਾਉਣ ਸਬੈਧੀ ਵੀ ਇਥੇ ਕਈ ਰਿਵਾਜ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ _

ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੱਕੇ ਦਾ ਹੱਜ ਕਰਨ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਗਾਨਸੂ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨੀ

ਰ੍ ਕਲਾਤਮਕ ਵਸਤਾਂ ਦਾਂ ਇਕ ਉੱਘਾ ਖੇਤਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੁਨਹਵਾਂਗ _ ਵਿਚਲੀਆਂ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂਗੋ, ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਵੇਲੇ

ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੱਤਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪੱਛ਼ਮੀ ਗਾਨਸੂ ਵਿਚ, ਵੂ-ਵਾਈ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ, ਹਾਨ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰਹੱਦੀ ਕਿਲਿਆਂ

__ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਫੱਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਣਗਿਣੱਤ ਲਿਖਤਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।. . ਰ੍

ਪਸਾਰ ਮਾਧਿਅਮ ਉੱਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਜੀ ਟਲ ਹੈ। “ਲਾਂਜੋ

ਡੇਲੀ” ਪ੍ਰਾਂਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੈ। ਲਾਂਜੋ - ਵਿਚ ਇਕ ਰੀਡੇਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਹੈ।

_ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ, ਮੈ. 19 : 387 ; ਕੋਲ. ਐਨ. 11: 133

ਗਾੱਨਕੂਰ ਭਰਾ (€੦000090) : ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਲੇਖਕ' ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਾ-ਆਲੋਚਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲਕਾਰ ਤੇ ਡਾਇਰੀ ਲੇਖਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਐਡਮੰਡ ਲੂਈ ਆਂਟਵਾਨ ਹਊਟ ਡੇ ਗਾੱਨਕੂਰ ਦਾ ਜਨਮ ਨੈਨਸੀ ਵਿਖੇ 26 ਮਈ, 1822 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਸਦੀ ੧6 ਜੁਲਾਈ, ਹੀ ) ਵਿਖੇ ਮੌਤ ਹੋ

- ਗਾੱਨਕੂਰ ਭਰਾ ਐਡਮੰਡ ਤੇ ਜੂਲਜ਼

ਗਾਨਡਰ

_ਗਈ। ਜਿਊਲਜ਼ ਐਲਫਰਡ ਹਊਟ ਡੇ ਗਾੱਨਕੂਰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ 17

ਦਸੈਬਰ, 1830 ਨੂੰ ਜਨਮਿਆ ਤੇ ਇਥੇ ਹੀ 20 ਜੂਨ, 1870 ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਮੋਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮੌਤ, ਜੋ 1848 ਨੂੰ ਹੋਈ, ਮਗਰੋਂ ਕਲਾ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ

ਕੁਆਰੇ ਰਹੇ ਜਿਸਦਾ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ ਵਫ਼ਾ ਸੀ ਪਰ ਕੁਝ _-

ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਐਡਮੰਡ ਸ਼ਾਇਦ ਨਾਮਰਦ ਹੋਵੇ । ਜਿਊਲਜ਼ ਸੁਜ਼ਾਕ ਰੋਗ ਕਾਰਨ ਮਰਿਆ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਰੀ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ।

ਕਲਾ-ਆਲੋਚਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ 1? &% 60 ਉ#ਮਿਸ36ਗ02 $6ਟ' (1859-75) ਹੈ। ਜਿਸ

“16(00€ 0213 $06166 30815 [੯1040 13 1੧੬੯0- 10008" (1854) '%ਿਰ੪016 0010005 00 08੩ 901(€ 5961 (1857-58) ਅਤੇ .% ਸ੪ਸਮਸ੬ ੩੩ 08੩ 00162 90612" (1862) ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲ 18ਵੀਂ ਤੇ 19ਵੀ' ਸਦੀ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪਿੱਠ-ਭੂਮੀ ਬਣਾ ਕੋ ਲਿਖੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕਲਾਤਮਕ ਢੈਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਹ.ਪੁ. -ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 567 ਗਾਨਜ਼ਾਲੇਜ, ਮੈਨੁਅਲ : ਵੇਖੋ, ਗੋਲਾਸਲੇਜ਼ ਗਾਨਡਰ' : ਪ੍ਰਾਂਤ--ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿਚ ਉੱਤਰ-

ਪੱਛਮੀ ਇਥੋਪੀਆ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਕੁਲ ਖੇਤਰਫਲ

ਲਗਭਗ 74,200 ਵ. ਕਿ.. ਮੀ. (23,946 ਵ. ਮੀਲ) ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 1 ,977 ,742 (1992) ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਟਾਕਾਜ਼ੇ

ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੀਲ ਦਰਿਆ ਇਸ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਬਣਾਉਂਦੇ

ਹਨ। ਟਾਨਾ ਝੀਲ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਨੀਲ ਦਰਿਆ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ , ਦਾ ਕੁੱਝ

ਹਿੱਸਾ ਗਾਨਡਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਸਿਮਯੇਨ ਪਹਾੜ ਦੀ 4,550

ਮੀ. ਉੱਚੀ ਰਾਸਡਾਸ਼ਾਨ ਨਾਂ ਦੀ ਚੋਟੀ ਇਥੋਪੀਆ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਲਗਭਗ 220 ਵ. ਕਿ ਮੀ. (88 ਵ. ਮੀਲ) ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਿਮਯੇਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਾਨਡਰ ਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ।

ਇਥੋਂ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਾਹਵਾ, ਤੇਲੀ-ਬੀਜ, ਫ਼ਲੀਆਂ ਅਤੇ '

ਅਨਾਜ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 5 : -357

ਗਾਨਡਰ : ਸੰਪਰਕ ਚ

`ਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਸਾਬਕਾ ਬੈਗੇਮਦੀਰ ਅਤੇ ਸੰਮੈੱਨ ਪ੍ਰਾਂਤ) ਦੀ

ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੜਕਾਂ`ਰਾਹੀਂ ਗਵਾਂਢੀ ਦੇਸ਼ ਸੁਡਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੇ ਇਕ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਵੀ ਹੈ।-ਇਹ

ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋ ਕੋਈ 2,300 ਮੀਟਰ ਉਚਾਈ ਤੇ ਝੀਲ ਟਾਨਾ ਤੋਂ

33 ਕਿੰ. ਮੀ. ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਇਕ ਲਾਵੇ ਦੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਇਹ 1630 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1860 ਤਕ ਇਥੋਂਪੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ

__ਹੈ।.ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਥੇ ਕਈ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹੱਲ, ਗਿਰਜਾਘਰਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਥੇਹ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਬਣਤਰ ਪੱਖੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ .

“ਡਰਦੇ ਦਦਦ <<

ਗਾਬਟ, ਚਾਰਲਸ ਐਲਬਰਣ (ਰੀ

(ਿਮਰਤਾਂ ਵਿੰਚ ਲਕੜੀ ਅਤੇ, ਪਥਰ ਏਂ ਦਾ ਹੀ ਮਯੋਗ ਕੀਤਾ ' ਗਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। 1750-1890 ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈਆਂ ਖਾਨਾ- _ਜੈਗੀਆਂ ਕਰਕੇ ਭਾਰੀ-ਤਬਾਹੀ:ਹੋਈ ਪਰ 1899 ਵਿਚ ਸੁਡਾਨ `ਤੇ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸੰਧੀ ਨਾਲ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਸਬੈਧ ਨੀਲ ਨਦੀ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਫਿਰ ਤੋ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਜਿਸ ਨਾਲ - ` `ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਪਿਛੋ 1936 ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ. ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਵੇਂ' ਹੀ ਇਥੋਂ 27 ਨਵੰਬਰ, 1941 ਨੂੰ ਸੁਡਾਨੀ ਅਤੇ ਇਥੋਪੀਆ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੱਢ_ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਥਾਂਵਾਂ ਵਿਚ ਇਥੋਪੀਅਨ ਕੋਪਟਿਕ ਚਰਚ ਅਤੇ 17ਵੀ' ਸਦੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਡੇਬਰੇ ਬਰਹਨ ਸੀਲੋਸ਼ਾਈ ਗਿਰਜਾ ਹੈ] ਇਥੋਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਈਸਾਈ ਬਹੁਤੇ ਹਨ ਐਪਰ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਫਲਾਸ਼.(ਇਥੋਪੀਅਨ

ਯਹੂਦੀ) ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹਿੱਸਾ...

` ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਉਪਜਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਅਨਾਜੀ ਫਸਲਾਂ, ਅਲਸੀ ਅਤੇ ੍ `ਹੈ। ਸਾਲਾਨਾ ਤਾਪਮਾਨ ਅੰਤਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। ਵਰਖਾ ਸਾਰਾ ਸਾਲ 1

`ਪੂਆਂ ਦਾ-ਵਪਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਰਾਇਤੀ ਉਪਜਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਥੇ ਛੋਟੇ ਉਦਯੋਗ- ਧੰਦੇ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ

. _ਚਮੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਗਹਿਣੇ ਬਣਾਉਣ, _ਤਾਂਬੇ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ

ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਆਦਿ ਦਾ ਕੈਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਇਕ ਹਸਪਤਾਲ .ਤੇ

ਸਿਤ ਪਿ

ਲਈ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। _

ਆਬਾਦੀ-- 95,000 (1988) 125 40' ਉ. ਵਿਥ; 37? 36' ਪੂ. ਲੈਬ. ਹ.ਪੁ. ਐਨ. ਬਰ ਸਾ. 4 : 623

_ਗਾਬਟ, ਚਾਰਲਸ ਐਲਬਰਟ : ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸ ਉੱਘੇ ਸਮਾਜ-ਸੇਵਕਅਤੇ.ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਦਿਨ ਰਾਤ ਕੌਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਣਥੱਕ ਕਾਮੇ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਮਈ, 1843 ਨੂੰ ਬਰਨੀਜ਼ ਯੁੱਗ . ਵਿਚ ਟੈੈਮਲਨ ਵਿਖੇ .. ਹੋਇਆ। ਬਾਜੈਲ, ਹਾਈਡੇਲਬਰਗ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ' ਪਿਛੋਂ ਇਸਨੇ ਕਾਨੂੰਨ

ਰਿ

੧ _ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਂਪਤ ਕੀਤੀ.ਅਤੇ ਬਰਨ ਵਿਖੇ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ

ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸੈਨ 1882 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਕੈਨਟਣੀ ਕੌਂਸਲ ਲਈ

ਚੁਣਿਆ .ਗਿਆ। ਸੈਨ 1886 ਅਤੇ 1887 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਬਰਨ ਦੀ

ਗੌਰਮਿੰਟ ਬੋਰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ .1890 ਵਿਚ ਇਹ _ ਸਵਿਸ ਫ਼ੈਡਰਲ ਗ੍ਰਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ.ਬਣਿਆਂ। ਇਸੂਨੇਂ 1892 ਵਿਚ ਬਰਨ, ਵਿਖੇ-ਹੋਏ ਅੰਤਰ .ਸੈਸਦੀ ਸੈਘ ਦੀ ਚੌਥੀ _ਕਾਨਫਰੈਸ ਦੀ _ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ:#ਕੀਂਤੀ9”ਸੈੱਨ` 1902 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਕ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ “ਨੋਬਲ ਪੀਸ ਪ੍ਰਾਈਜ਼' ਮਿਲਿਆ। ਚੌਥੀ

ਕਾਨਫਰੈਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਂਨ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿਚ, ਇਸਨੇ ਅੰਤਰ ਸੈਸਦੀ ਸੈਘ

_ਦਾ ਇਕ ਸਥਾਈ ਬਿਊਰੋ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ'ਅਤੇ ਵੀਹ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ

ਸਮਾਂ ਇਸ ਬਿਊਰੇ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਮਲਿਆਂ `

16 ਮਾਰਚ, , 1914 ਨੰ ਬਰਨ ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਹੇ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿਿ10: 510 ਰ੍

_ਗਾਬਾੱਨ ਗਣਰਾਜ : ਇਹਦੇ ਮੈਨ 1946 ਰੈ ਸਿਰੈਰਰ- ਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ' ਪੰਹਿਲਾਂ ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ `

ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਬੇਸਿਨਾਂ-

24

ਵਿਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਸਪੇਨੀ ਗਿੱਨੀ ਅਤੇ ਕੈਮਰੂਨ ਦੇ ਗਣਰਾਜ ਅਤੇ ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਜ਼ੇਅਰ ਗਣਰਾਜ ਹੈ।

ਦੇਸ਼ ਦਾ ਕੁਲ ਖੇਤਰਫ਼ਲ 267,667 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਹੈ ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ __

ਲਗਭਗ 1 ,253;000 (1992) ਹੈ। ਲਿਬਰਵਿਲ ਇਥੋਂ. ਦੀ

ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ।

ਭੂ-ਆਗਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਗਿਆਨ

. ਧਰਾੜੰਲ-ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਾਹਿਲੀ ਮੈਦਾਨ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਤੰਗ ਹੈ ਰੇ

ਜਿਹੜਾ ਰੇਤ-ਪੱਥਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਇਥੋਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀਚੀਕਣੀ _-..._.' .'

੮੪੨ ੨੩੫੨੩

ਹੈ।ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਮੈਦਾਨ ਚੌੜਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥੇ ਚਾਕ, ਚੂਨਾ-ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਟੇਸ਼ਸ਼ ਰੇਤ-ਪੱਥਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਧਰਾਤਲ੍ਹ ਉੱਚੀ ਨੀਂਵੀ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਵੋਲੀਉ ਅਤੇ - (੧੧੬) ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਵੇਦਾਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੇ ਨ

ਹਰਿ ਦਬ ਹਿਕ . ਜਲਵਾਯੂ--ਗਾਬਾਨ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖੀ ਕਿਸਮ ਦੀ

ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਠੰਢੀਆਂ 'ਬੈਗਵੇਲਾ” ਰੋਆਂ ਕਾਰਨ ਸਾਹਿਲ ਦਾ

ਤਾਪਮਾਨ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵਰਖਾ ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੇ

ਹੈ। ਲਗਭਗ ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਬਰਸਾਤੀ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ

`_ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੈਗਲਾਂ ਵਿਚ 3,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਮਿਲਦੇ -ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਹਾਥੀ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਾਂਦਰ, ਵੱਡੇ

ਲੰਗੂਰ, ਜੈਗਲੀ ਮੱਝਾਂ, ਰੇਝ ਅਤੇ ਦਰਿਆਈ ਘੋੜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। _`_! `ਇਤਿਹਾਸ--ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ _:

ਪੂਰਵ-ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪੱਥਰਕਾਲੀਨ ਹਥਿਆਰ ਇਸਦੀ ਸਭਿਅਤਾ . ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇ' ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। 1472 ਈ. ਵਿਚ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀ _ ਰਿ

ਮਲਾਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੁਹਾਣੇ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਗਾਬਾਉ” ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ। ਪਿੱਛੋਂ ਕਈ ਖੋਜੀ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ।ਸਤਾਰ੍ਹਵੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਡੱਚ ਲੋਕ ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਵਸ ਗਏ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼

ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵੀ ਇਥੇ ਆਉਂਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਬਹੁਤਾ . ਰੀ ੍ `ਵਪਾਰ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਗੁਲਾਮਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਜੋ ._'

ਕਿ 1815 ਵਿਚ ਬੈਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਚੋਰੀ ਛਿਪੇ 1880 ਤੱਕ ਚਲਦਾ __. ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1843 ਵਿਚ “ਕਿੰਗ” ਲੂਇਸ ਨੇ ਗਾਬਾਨ ਮੁਹਾਨੇ ਦੇ ਖੁੱਬੇ `

ਕੌਢੇ ਤੇ ਇਕ ਕਿਲਾ ਉਸਾਰਿਆਂ। ਸੈਨ 1842-44 ਦੌਰਾਨ ਰਵਿਊਜ਼ੀ ਗੁਲਾਮਾਂ ਦੀ ਨਵ-ਆਬਾਦੀ ਸਥਾਪਫ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸੈਨ 1848

ਵਿਚ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਕਿਲੇ ਸਮੇਤ ਇਸ ਨਵੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਨਾਂ

ਲਿਬਰਵਿਲ ਰਖਿਆ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1855 ਵਿਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀ

ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ ਫ਼ਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ ਦੁਆਰਾ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਮੂਲ ਦੇ ਇਕ ਹਰ ਅਮਰੀਕੀ ਪਾਲਬੀ. ਭੂ. ੈਲੂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਡੈਲਟੇ ਅਤੇ ਗਾਬਾਨ ਮੁਹਾਣੇ ਪਦ

ਦੀ ਹੋਰ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦਾ ਕੈਮ ਸੈਂਪਿਆਂ ਗਿਆ। ਰ੍ ਸੰਨ 1940 ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਸੁਤੰਤਰ

ਰੀਸ ਵਨ? ਨ ਗਾ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵਿਚੀ ਜਰ

ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਸੈਨ 1946 ਨੂੰ ਗਾਬਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ'

ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਪਾਰ ਇਲਾਕਾਂ ਬਣ ਗਿਆਂ। ਸੈਨ 1958 ਵਿਚ ਗਾਬਾਨ __ _

ਫ਼ਰਾਂਸ ਸਰਕਾਂਰ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਖੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਗਣਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ। ਅੰਤ 17 ਅਗਸਤ, 1960 ਨੂੰ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਸੁਤੋਤਰ ਹੋ ਗਿਆਂ। . !

ਆਰਥਿਕਤਾ-ਇਥੋਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਆਬਾਦੀ 'ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ _ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਕੇਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਨਾਰੀਅਲ ਅਤੇ ਰਬੜ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੈਡ ਦੇ ਲੋਕ ਮੱਛੀਆਂ ਫੜਨ

ੂਰਨੀਅਮ ਇਥੋ ਦੇ ਮੁਖ ਖਣਿਜ ਪਦਰਬ ਹਨ। '

ਜਟਿਲ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੀ ਬੀਚ ਉਪਰ ਮੱਛੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਗਾਬਂਨੀ ਔਰਤਾਂ

ਉਦਯੋਗ-ਖਜੂਰ ਦਾ ਤੇਲ ਕੱਢਣਾ, ਵਨੀਰ-ਵੁਡ ਅਤੇ

ਰ੍ ਪਲਾਈਵੁਡ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਰਬੜ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪੈਟਰੋਲ

ਪਦਾਰਥ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਲਿਬਰਵਿਲ ਅਤੇ ਪੋਰਟ ਜੈਨਟਿਲ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹਨ ।

ਨਿਰਯਾਤ ਅਤੇ ਆਯਾਤ-ਰਾਊਂਡਵਡ, ਪਲਾਈਵੁਡ, ਮੈਂਗਨੀਜ਼ ਦੀ ਕੱਚੀ ਧਾਤ, ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਕੱਚੀ ਧਾਂਤ ਅਤੇ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਇਥੋਂ ਫ਼ਰਾਂਸ, ਨੀਦਰਲੈਂਡ, ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਸੈਨੇਗਾਲ ਨੂੰ ਕ੍ੋਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰਾਂਸ, ਅਮਰੀਕਾ, ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਅਤੇ ਬੈਲਜੀਅਮ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ

`` ਤੋਂ ਸੋਟਰ ਗੱਡੀਆਂ, ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਜ਼ੇ, ਸਮੁੰਦਰੀ

ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ, ਤਿਆਰ- -ਖ਼ਰਾਕ,

ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਮੰਗਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ-ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰੇਲਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ

_` ਹਨ ਸੜਕਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ (ਕੇਵਲ 6, 047 ਕਿ. ਮੀ.-1971)

ਮਾਰਗ ਦੁਆਰਾ ਪੈਰਿਸ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ

` ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏਂ ਹਨ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪੋਰਟ ਜੈਨਟਿਲ

ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬੈਦਰਗਾਹ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕੇਂਦਰ

` ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਲੋਕ--ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਛੋਟੇ ਕੱਦ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ

੩੪੨੬ ੩੩੩

ਛੋਂਟੇ ਛੋਟੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਬਾਕੋਟਾ ਕਬੀਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ

ਏ ਕਾਂਡਾ ਕਬੀਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਈਸਾਈ ਮੱਤ

ਨੀ ਰ੍

ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਸਾਂਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰ੍ ਰ੍

___ ਭਾਸ਼ਾ-ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਫ਼ੈਂਗ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਬਾਂਟੂ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਨੂੰ ਗਣਰਾਜ ਦੀ

ਰ੍ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਹੀ ਸਕੂਲਾਂ

ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਾਂਧਿਅਮ ਹੈ।

ਰਾਂਜ ਪ੍ਰਬੈਧ--15 ਫਰਵਰੀ, 1967 ਵਿਚ ਤਿਆਰ, ਕੀਤੇ ਸੈਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਬਾਨ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਧੀਨ ਇਕ

ਗਣਤੈਤਰ ਦਾਂ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਚੋਣ ਸੱਤ

` ਸਾਲ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਚੋਣ ਸਰਬ ਵੋਟ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ 47 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਨੈਸ਼ਨਲ .

ਅਸੈਂਬਲੀ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਕਾਨੂੰਨਸਾਜ਼ੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਨਿਆਂ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਹੈ। ਢੇਸ਼ ਵਿਚ 1968 ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ-ਪਾਰਟੀ, ਡੈਮੋਕ੍ਰੇਟਿਕ ਪਾਰਟੀ,

ਆਫ਼ ਗਾਬਾਨ, ਹੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇਸ਼ ਦਾ

ਮੁੱਖੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਯੋਜਨਾ, ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ `ਖਾਣਾਂ`ਦੇ

ਹਿਜਰ ਪਤ ਇਹ ਰ੍

ਦਾ ਕੇਂਦਰੀਕਰਣ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਰ੍ ਪ੍ਰਬੋਧ ਪੱਖੋਂ ਗਾਬਾਨ ਨੂੰ 9 ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਰਆ ਰਿਆ ਅਤੇ ,

ਹਰ ਖੰਡ ਵਿਚ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਪ੍ਰੀਫੈਕੁਟ ਹਰ ਖੰਡ ਦਾ ਦੀਦ ਨਿਹ ਹੈ।

= <ਦਦ ਦਦ

26

ਗਾਬਾੱਨ ਦੀ ਪ੍ਮੁੱਖ ਬਰਾਮਦ, ਜੰਗਲੀ ਲੱਕੜੀ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਦਿ੍‌ਸ਼ ਰ੍

'ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਰਿਵਾਜੀ ਨਿਆਂ ਕੋਰਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਉਪਰ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਅਦਾਲਤ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਹੈ।

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 7 818 ਗਾਬਾੱਰੀਓ, ਏਮਾਈਲ : ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਨਾਵਲਕਾਰ “੦0੧81 7014%" (ਜਾਸੂਸੀ ਨਾਵਲ) ਦਾ ਜਨਮਦਾਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਐਡਗਰ ਐਲਨ ਪੋ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 9 ਨਵੈਬਰ, 1832 ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿਚ ਸਾਜਾਨ ਵਿਖੇ ਜਨਮਿਆ। ਸਪੱਸ਼ਟ _ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਯਥਾਰਥ ਵਾਲੇ ਇਸਨੇ 21 ਲੈਥੇ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ

ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਆਮ ਕਰਕੇ ਜਾਸੂਸੀ ਸੀ। ਇਸਨੇ '408061:9608ਟ' (1866) ਜਾਸੂਸੀ ਨਾਵਲ ਲਿਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1. ੦8੪੦ ਹ' €96168!' (1867) "14 ੧90 ਹੋ॥81ਦ" (1870). 1? 2090, 005 00025" (1874)

ਆਦਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ.ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ।

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ 1 ਅਕਤੂਬਰ, 1873 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ੭ : 1068 ਰ੍

ਗਾਬੀਨੀਅਸ, ਐਲਸ : ਰੋਮ ਦਾ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ, _ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪੰਧੀਅਸ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ: ਹਿਮਾਇਤੀ ਸੀ। ਸਿੰਸਰੋ ਨੇ ਨੇ ਇਸਦੀ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੈਨ 67 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਇਸਨੇ “ਲੈਕਸ ਗਾਬੀਨੀਆ” ਦਾ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਾਂਪੀਅਸ ਨੂੰ ਭੂ-ਮੱਧ ਸਾਗਰੀ ਡਾਕੂਆਂ

ਵਿਰੁੱਧ ਜੋਗ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏਂ ਸਨ। ਗਾਬੀਨੀਅਸ ਨੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੌਂਸਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਮਹੀਨੇਂ ਵਿਚ ਖਾਸ ਖਾਸ ਦਿਨਾਂ ਨੂੰ ਬਦੇਸ਼ੀ ਦੂਤਾਂ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ।

_ਗਾਬੀਨੀਅਸ ਨੇ 66-63 ਈ. ਪੂ. ਦੌਰਾਨ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਪਾਂਪੀਅਸ ਦੇ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 58 ਈ. ਪੂ. ਵਿਚ ਕਾਂਸਲ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸਨੇ ਸਿਸਰੋ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਵਿਚ ਕਲਾੱਡੀਅਸ ਦੀ ਸਹਾਇੜਾ ਕੀਤੀ। ਰ੍

. 57554 ਈਂ. ਪੂ. ਦੌਰਾਨ ਸੀਰੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰੋਕਾਂਸਲ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੇ ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ ਵਿਖੇ ਹਿਰਕੇਨਸ ਨੂੰ ਉੱਚ-ਪਾਦਰੀ ਵਜੋਂ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ। ਇਸਨੇ ਕਈ ਬਗ਼ਾਵਤਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ । ਇਸਨੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਮੁੰੜ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਪਾਂਪੀਅਸ ਨੇ ਸੈਨੇਟ ਦੀ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਬਿਨਾਂ ਇਸਨੂੰ ਮਿਸਰ ਵਿਚ ਟਾਲਮੀ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਇਲਾਕਾ ਵਾਪਸ ਦੁਆਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।

ਰ੍ ਇਸਦੀ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਸੀਰੀਆ ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ

ਹ.ਪੁ- ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ੭ : 1066 '

ਇਤ ਬਾਦਲਾ ਸਾ ਆ ਤਬਲਾ ਗਾ ਸਸਪਪਪਨਰਲੀ ਘਨ ਆਂ ਮਿਸ 9

੧

ਗਾੱਬੀਨੋ , ਜੋਜ਼ੈਫ--ਆਰਥਸ, ਕੋਂਟਡ : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਨੀਤੀਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਜੁਲਾਈ, 1816 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੀਲ ਡ ਆਵਰੇ (੧10੦-0 46੩੦) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਟਿਊਟਰ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਤੋਂ ਕਾਲਜ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ । ਇਸ ਨੇ ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਅਸਮਰੱਥ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ ਜਿਥੇ ਇਹ

ਅਮੀਰਾਂ ਦੀਆਂ -ਸਾਹਿਤਿਕ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਇਸ ਨੇ ਨੀਤੀਵਾਨ ਵਜੋਂ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਨ, ਹੈਨੋਵਰ, ਤਹਿਰਾਨ ਆਦਿ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਮੌੜ 13 ਅਕਤੂਬਰ, 1882 ਨੂੰ ਟਿਊਰਿਨ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਰ੍

ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰੀ ਡਿਊਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਾੱਬੀਨੋ ਆਪਣਾ

ਸਾਹਿਤਿਕ ਜੀਵਨ ਵੀ ਤੋਰਦਾ ਰਿਹਾ। '%% $0 1' 11162411(ਟ

05 7865 ॥0006005' (ਚਾਰ ਜਿਲਦਾਂ), ੬1406" (1874) ਰਿ (ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ) - 1869, 'ਸੁਵਿਨਿਰਜ਼ ਡੈ ” (1872) ਅਤੇ 'ਲਾ ਰੇਨਾਇਸੈਂਸ” (1877) ਇਸ ਦੀਆ

'ਪਸੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ।

_ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 155

ਗਾਂਬੇਤਾ ਲਿਓ : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1838 ਨੂੰ ਕੇਹੇਰਰਾ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਜਵਾਨੀ

_ ਵਿਚ ਇਕ ਹਾਦਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਈ। ਮਈ

1869 ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਦੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ

__ ਇਸਨੇ ਜਰਮਨੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ' ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ ਪਰ

ਜਦੋਂ' ਇਸ ਦੇ ਵੱਸ ਤੋਂ ਗੱਲ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਇਸਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ

ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਇਸਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ `_ਬਿਸਮਾਰਕ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨ ਕੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ' ਇਸਨੂੰ ਮੁੜ ਤੋਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ __ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਮਤ-ਭੇਦ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ

ਕੇ ਇਹ ਸਪੇਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ

ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਗਣਤੇਤਰਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਆਪਣੇ

ਅਖ਼ਬਾਰ, 1.&1੧੪0੦੦੧੩ਇ' ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਲਾ. ਗਰਾਂ ਮਿਨਿਸਤਰ' ਨਾਂ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਸੈਗਠਿਤ ਕਰਨ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸਤੇਂ ਕਈ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਜਿਸ ਕਾਰਨ 25 ਜਨਵਰੀ, 1882 ਨੂੰ . ਇਸਨੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 27 ਨਵੰਬਰ,

ਸਿ 1882 ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਹੱਥ ਤੇ ਰਿਵਾਲਵਰ ਦੀ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ ਅਤੇ 31

ਰਨ ਰ੍ (6301੬ਭ0, ੩੦ 00॥॥ ੯0॥ 16) ? -__ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਤੇ ਕੁਲ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਲਾਇਓ-ਪਾੱਲੀਨੀਸ਼ੀਅਨ ਤੇ ਮੰਗੋਲੀ`

੪ ;ਦਸੈਬਰ ਨੂੰ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਹ.ਪੁ.-ਰਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 416 ਗਾਬੈਲੈਂਟਸ, _ਹਾਂਸ _ ਕਾੱਨਨ _ ਫਾਨ _ ਡੇਰ ਇਹ ਜਰਮਨੀ ਦਾ

ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ' ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਅਕਤੂਬਰ, 1807 ਨੂੰ ਆਲਟੈਨਬਰਕ (ਜਿਹੜਾ ਪੂਰਬੀ ਜਰਮਨੀ

`ਚ ਸੀ ਹੁਣ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਹੈ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਲਾਈਪਸਿਕ ਤੇ

ਕਲਾਸਕੀ ਵਿਦਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਮਾਰਚ,

ਅਧਿਕਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 3 ਸਤੇਬਰ ਫਿਨੌਂ-ਊਗਰੀਆ 1874 ਨੂੰ ਲੈਮਨਿਟਜ਼ 0900) ਵਿਖੇ ਹੋਈ।

ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਅੱਸੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿੱਖੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਹ 30 ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ ਚੀਨੀ ਅਤੇ ਫਿੱਨੋ ਊਉਗਿਕ

ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਪਦਵੀਆਂ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ _ 1000-1101 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ-ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।ਸੈਨ 1832 ਵਿਚ

ਇਸ ਨੇ “21:05 00 13 £18003੩੯ ॥10006000ਇ' ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈ।' ਇਸ ਨੇ' ਸਵਾਹਿਲੀ ਡੇ ਫਾਰਮੂਸੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਬੈਧੀ ਲੇਖ ਵੀ ਛਪਵਾਏ।

“61000211ਟ ` ਹ8 5911891561€1। _ 31310030%', (1841), 1੦032ਟ ਨਗ $[ਮ੩੦001ਇ01602' (1852), ` 17 11੯10100516611611 $19361020....." (1850-73) ਆਦਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਰ੍ ਲੇ

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 9 : 1065; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ.ਮਾ. 4: 369

ਗਾਮਪਰਜ਼, ਸੈਮੂਅਲ : ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਇਸ ਉੱਘੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੇਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਜਨਵਰੀ, 1850 ਨੂੰ ਲੈਡਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1863 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਛੱਡਕੇ ਇਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਚਲਾ ਰਿਆ ਅਤੇ ਸੈਨ 1872 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੇਤਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਨੇ ਪੁਰਾਤਨਵਾਦ ਲਈ ਸੈਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸੰਘ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ, ਇਸਨੇ ਸਵੈਇੱਛਾਵਾਦ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਈਕਾਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨ 1886 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਸਿਗਾਰ _ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਗਠਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਨ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ੇ ਲੇਬਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸੈਨ 1895 ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸੈਨ 1924 ਤਕ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਿਹਾ। ਸੰਘਵਾਦ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਉੱਘਾ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਸ਼ਰਮੈਨ ਐਂਟੀਟੱਸਟ ਐਕਟ, 1914, ਐਡਮਸਨ ਐਕਟ 1916 ਵਿਚ ਕਲੇਟਨ ਤਰਮੀਮਾਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਦੇ ਇਕ ਕੈਬਨਿਟ ਵਜ਼ੀਰ ਦੀ ਆਸਾਮੀ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। 13 ਦਸੈਬਰ, 1924 ਨੂੰ ਸੈਨ ਐਨਟੋਨੀਓ ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮੌਤ . ਹੋ ਗਈ। .

_ ਰ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਿ. 10 : 565 ਗਾਮਪਰਜ਼, _ਥੀਓਡੋਰ : ਇਸ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ

ਦਿ 1832 ਨੂੰ ਚੈਕੋਸਲਵਾਕੀਆ ਦੇ ਬਰਨੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸੈਨ 1873 ਤੋ

` ਸੈਨ 1901 ਤਕ ਇਹ ਵਿਆਨਾ ਵਿਖੇ ਕਲਾਸਕੀ , ਭਾਸ਼ਾ-

ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1882 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਸਾਇੰਸ ਅਕੈਡਮੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸਿ ਜਮ ੍ ਉਰ.

%1੬601560ਏ ਪਤ €9£ _68106002621 0੧੬੬ ` 111੦50]00੮` (1893-1902) ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

੧

/

_ਗਾੱਮਿਬਰਟ, ਨਿਕੋਲਾਸ

29 ਅਗਸਤ, 1912 ਨੁੰ ਬਾਡਨ ਬਾਈ ਵੈੱਨ (8੩6੪॥ 9੬੧

_ ੧੧191); ) ਆਸਠ੍ਰੀਆ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। -

ਹ. ਪੁ.- ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 621

ਉੱਘੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਦੱਖਣੀ

_ ਫ਼ਲੈਡਰਜ਼ (ਬੈਲਜੀਅਮ) ਵਿਚ 1490 ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੋਇਆ। ਇਕ

ਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਜਾਰਜ ਪੰਜਵੇਂ ਦੇ ਗਿਰਜੇ ਦੀ ਗਾਇਕ ਟੋਲੀ ਦੇ ਲੀਡਰ ਵਜੋਂ ਇਹ ਬਹੁਤ ਪਘੁੰਮਿਆ ਫਿਰਿਆ। ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ ਕੂਰਟਰੇ ਅਤੇ ਟੂਰਨੇ ਦੇ ਗਿਰਜਿਆਂ ਵਿਚ ਪਦਵੀਆਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀਆਂ। ਜਾਂਸਕਵਿਨ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਸੈਗੀਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਸਰਲ. ਅਤੇ ਘਟ ਨਾਟਕੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਨਵੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ-ਨੀਦਰਲੈੱਡੀ ਸ਼ੈਲੀ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿਚ ਬੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਹੋ ਸ਼ੈਲੀ ਪੁਨਰਜਾਗ੍ਰਿਤੀ _. ਕਾਲ ਦੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਬਣੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੈਗੀਤ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਵਿਚ ਲੰਗਭਗ 160 ਮੋਂਟੈਟ, 60 ਚੈਨਸਨ, 10 ਮਾਸ ਅਤੇ 8 ਮੈਗਨੀਫਿਕੇਟ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। << ਤੀ

ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਲਗਭਗ 1556 ਈ. ਵਿਚ ਟੂਰਨੇ (ਜੋ ਹੁਣ ਬੈਲਜੀਅਮ ਵਿਚ ਹੈ) ਵਿਖੇ ਹੋਈ।

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 619

ਗਾਮਲੈਂ, ਮਾਰਿਸ ਗਸਤੇਵ : ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ੌਜੀ

ਅਫ਼ਸਰ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਸਤੇਬਰ, 1872 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।

ਸੈਨ 1893 ਵਿਚ ਸੇਂਟ ਸਿਰ ਵਿਖੇ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ _

ਜਾਫਰੇ ਦੇ ਅਮਲੇ ਵਿਚ ਅਤੇ ਪਿਛੋਂ ਡਿਵੀਜ਼ਨ-ਕਮਾਂਡਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ

ਕੀਤੀ । ਜੈਗ ਉਪਰੈਤ ਇਹ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿਚ ਇਕ ਮਿਲਟਰੀ-ਮਿਸ਼ਨ ਲੈ _

` ਕੇ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1925 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਲੈਵੈਂਟ ਵਿਖੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸੈਨ 1931 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਚੀਫ਼-ਆਫ-ਸਟਾਫ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੈਨ 1935 ਵਿਚ ਇਹ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਇਨਸਪੈਕਟਰ

` ਜਨਰਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1938 ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ

ਚੀਲਮ ਸਟਾਰ ਲਿਆ ਗਿਆ“ ਰ੍

- ਇਤਹਾਦੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕੀਤੀ। ਮਈ, 1940 ਵਿਚ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇ ਇਸਦੀ ਫ਼ੌਜ ਹਾਰ ਗੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਪਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਹਾਰ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਲਈ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ । ਪਿੱਛੋਂ ਸੈਨ 1943 ਤੋਂ ਮਈ 1945 ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ ਜਰਮਨੀ ਵਿਚ ਕੈਦ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

18 ਅਪ੍ਰੈਲ', 1958 ਨੂੰ ੋਰਿਸ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ9: 118

ਗਾਮਾ (ਗ਼ੁਲਾਮ ਰੁਸੈਨ-ਰੁਸਤਮਿ- -ਜ਼ਮਾਂ) : ਦੇ ਇਸ ਨਾਮੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਰਤ

` ਪਹਿਲਵਾਨ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ

ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪੰਰਤ ਗਾਮੇ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਮਾਮੇ ਈਦਾ _

ਿ

` ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਚੇਲਾ ਗਾੱਮਿਬਰਟ, ਨਿਕੋਲਾਸ : ਇਹ ਪੁਨਰਜਾਗ੍੍‌ਿਤੀ ਕਾਲ ਦੇ `

ਕੁਸ਼ਤੀ ਵੀਂ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਰਹੀ।

ਰਹੀਮ ਨਾਲ ਇਸ਼ੂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਇੰਦੌਰ ਵਿਚ ਹੋਈ। ਤਿੰਨ ਤੁ ਘੰਟੇ ਪਿਛੋਂ ਵੀ ਹਾਰ-ਜਿੱਤ-ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ

ਨ ਪਹਿਲਵਾਨ ਕੋਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਚਪਨ ਆਪਣੇ ਮਾਮੇ

ਬਣ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਹੀ ਉਸਦੇ ਕੋਲੋਂ ਇਸਨੇ _ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ _ਨਿਮੁਨਤਾ` . ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ- ਗਾਮੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਰਹੀਮ ਸੁਲਤਾਨੀ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਦੱਤੀਆ ` ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਈ ਜਿਹੜੀ ਬਰਾਬਰ ਰਹੀ। ਇਸਦੀ ਅਗਲੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ੩ ਖ਼ਲੀਫਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਹੀਉੱਦੀਨ ॥ ਰਾ ਆਫਤਾਬਿ-ਹਿੰਦ ਨਾਲ 1906 ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਇਹ

ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ, ਗਾਮਾ

ਪਿਛੋਂ ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲਵਾਨ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਟਕਰਾਏ ਪਰੈਤੂ ਕੁਸ਼ਤੀ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਰਹੀ।

_ ਗਾਮੇ ਦੀ ਲੰਡਨ ਫੇਰੀਂ-1910 ਈ. ਵਿਚ ਗਾਮਾ ਅਹਿਮਦ ਵਰਲਡ ਰੈਸਲਿੰਗ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੇ ਸੱਦੇ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਤਿਨਿਧਾਂ ਵਜੋਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਰਚ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬੈਗਾਲ ਦੇ ਇਕ ਲੱਖਪਤੀ ਸ਼ਰਤ ਕੁਮਾਰ ਮਿੱਤਰਾ ਨੇ ਲਈ

ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕੱਦ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਭਾਰ ਘਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਦਰਜ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੇ ਗਾਮੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸਾ ਆਇਆ। ਉੱਥੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਆਏ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗੀ 450 ਸੀ।

ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਿਆਂ ਗਾਮੇ ਨੇ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਰਹ

ਖੁਲ੍ਹੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤੇ :--

1. ਜੇ ਜਹਿਦ ਨਲ ਤਿਨ ਅੰ ਰ

ਸਕੇਗਾ ਅਤੇ ਨਾ ਢਹੇਗਾ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ 5 ਪਂਡ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਦਿਆਂਗਾ।

9, ਮੈਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਵੀਹ ਪਹਿਲਵਾਨ ਇਕੋ ਲੰਗੋਟ, ਇਕ ਘੰਟੇ ਵਿਚ ਢਾਹ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।

ਲਿਆ ਆ ਨ ਲਾ ਹਾ ਆ ਪਹਿਲਵਾਨ ਇਸਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ। ਗਾਮੇ ਨੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋ-ਦੋ, ਤਿਨ-ਤਿੰਨ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ! _

__ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਗਾਮੇ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਤੀ ਕਰਨ ਲਈ 12 ਪਹਿਲਵਾਨ ਹੋ . ਤਿਆਰ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਗਾਮੇ ਨੇ ਇਕੋ ਲੋਗੋਟੇ ਵਿਚ ਢਾਹ - _ '_

ਲਿਆ।' ਗਾਮੇ ਦੀ ਇਹ ਬਹਾਦਰੀ ਵੇਖ_ਕੇ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ 'ਕਮੇਟੀ ਨੇ

ਭਾਰਤ __ ਇਸਦਾ ਨਾਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ਵਿਚ ਦਰਜ

ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸੈਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਿਲਵਾਨ

ਜਬਿਸਕੋ ਨਾਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਗਾਮੇ ਅਤੇ ਜਬਿਸਕੋ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ

ਕੁਸ਼ਤੀ 12 ਸਤੈਬਰ, 1910 ਨੂੰ ਸ਼ੈਂਪਹਰਡਜ਼ ਬੁਸ਼ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿਚ

ਹੋਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਪੂਰੇ ਤਿੰਨ ਘੰਟੋਂ ਚਲਦੀ ਰਹੀ ਪਰੰਝੂ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨੰ ,

ਰ ਹਾਰ-ਜਿੱਤ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਗਾਮੇ ਦਾ ਪਾਸਾ

! ਭਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਜਥਿਸਕੋ ਅਖਾੜੇ ਦੀ ਨੁੱਕਰ ਵਿਚ ਪਿਆ'ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ! ' ਬਚਾਉ ਨੀਤੀ ਵਰਤਦਾ ਰਿਹਾ। ਗਾਮਾ ਜਬਿਸਕੋਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਸਵਾਰ

ਇੰ ਉਸਨੂੰ ਉੱਠਣ ਲਈ ਥਾਪੜੇ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾਂ। ਅੰਤ ਇਹ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੂਜੇ [ ਦਿਨ ਤੇ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਜਬਿਸਕੋ ਅਖਾੜੇ ਵਿਚ ਹੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਗਾਮੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਜੇਤਾ ਦੀ ਪੇਟੀ ਪਹਿਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਪੇਟੀ ਗਾਮੇ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਕੋਲ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਹਉ ਰ੍ਾਂ.ਜਮੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਰ ਦਾ ਸਿੱਰਾ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਜਮਾ

ਸਿ ੍ ਗਾਮੇ ਦੀ ਰਹੀਮ ਨਾਲ ਆਖਰੀ ਟੱਕਰ-ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ

ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਗਾਮੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾਲ ਟਾਕਰੇ _

!`_ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਰਹੀਮ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਆਖਰੀ ਟੱਕਰ $ ਅਲ੍ਹਾਹਾਬਾਦ ਵਿਚ 1910 ਵਿਚ ਹੋਈ। ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ ! - ਤੇ ਢਿਰਾਂ ਤੋਂ ਉਡੀਕੀ ਜਾ ਰਹੀ ਟੱਕਰ ਸੀ। ਰਹੀਮ ਇਕ ਮਸਤ । __ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਸੈਧੂਰ ਲਗਾਕੇ ਅਤਾੜੇ ਵਿਚ ਆ ਡੱਟਿਆ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਚਿਰ ਵਿਚ ਗਾਮਾ- ਵੀ ਤਿਆਰ ਹੋਕੇ ਚੁਪ-ਚੁਪੀਤੇ ਅਖਾੜੇ ਵਿਚ ਆ

ਪਹੁੰਚਿਆ। ਆਖ਼ਿਰ ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸਾਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੇ

ਟੁੱਟ ਪਏ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਕੁਸ਼ਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲਵਾਨ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੇ ਮਾਰੂ ਦਾਅ ਵਰਤਦੇ ਰਹੇ ਪਰੰਤੂ ਕੋਈ ਵੀ ਦੂਜੇ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਗਾਮੇ ਨੇ ਰਹੀਮ ਨੂੰ ਦੁਹੱਬੜ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਹੱਸ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਰਹੀਮ ! _ ਕੁਰਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਅਖਾੜੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ । ਇਹ ਕੁਸ਼ਤੀ ਅਧੂਰੀ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈ । ਇਨਾਮੀ ਗੁਰਜ ਗਾਮੇ ਨੂੰ !' ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਰੁਸਤਮਿ- ਹਿੰਦ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ! __ਗਿਆ। ਹੇ

ਪਹਿਲਵਾਨ ਸਿਤਾਰਾ-ਇ-ਹਿੰਦ ਨਾਲ ਦੋ. ਕੁਸ਼ਤੀਆ ਹੋਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਕੁਸ਼ਤੀ ਬਰਾਬਰ ਰਹੀ ਪਰੰਤੂ ਦੂਜੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਗਾਮੇ ਪਰਿਲਵਾਨ ਨੇ ਜਿੱਤ ਲਈ।

ਪਹਿਲਵਾਨ ਦੀ ਇਕ ਕੁਸ਼ਤੀ ਹਸਨ ਬਖਸ਼ ਮੁਲਤਾਨੀ ਨਾਲ -__ ਵੀ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਸਨ ਬਖਸ਼ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਰੇ . - “ਸੈਨ 1928 ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਕੁਸ਼ਤੀ ਜਬਿਸਕੋ ਨਾਲ _` ਪਟਿਆਲਾ ਕੋਲ ਸ਼ਾਹੀ ਪਹਿਲਵਾਨ ਵਜੋਂ ਪਟਿਆਲੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ,ਇਸਨੂੰ 7 ਮੁਰੱਬੇ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ 250 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ “ ਪੈਨਸ਼ਨ ਇਸਦੇ ਨਿਰਬਾਹ ਲਈ ਦੇ ਰਖੀ.ਸੀ। ਇਹ. ਕੁਸ਼ਤੀ 28 `_ ਜਨਵਰੀ, 1928 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਇਹ. ਕੁਸ਼ਤੀ ਤਾਂ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਸੀ। ਕੁਸ਼ਤੀ ਵੇਖਣ ਲਈ

-`_ ਲੋਕੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੋਨੇ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਕੁਸ਼ੌਤੀ ਵਿਚ ਗਾਮੇ ਨੇ

ਜਥਿਸਕੋ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਢਾਈ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਬਿਸਕੋ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਗਾਮਾ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਇਸ

- ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਾਅਵਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ '

-`ਪੰਹਿਲਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਇਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਝੋਲੀਆਂ ਭਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪੀਟਰਸਨ ਨਾਲ ਪਟਿਆਲੇ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ਇਹ ਕੁਸ਼ਤੀ 24 ਫਰਵਰੀ, 1929 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਸ ਕੁਸ਼ਤੀ ਤੋ' ਪਹਿਲਾਂ ਪੀਟਰਸਨ ਨੇ

ਪਰਿਲਵਾਨ ਦੀਆਂ ਰੋਰ ਜਿੱਤਾ--ਗਾਮੈ ਦੀਆਂ ਪੰਡਤ -ਿੱਚੋ

ਗਾਮਾ ਕੱਲੂ ਵਾਲਾ (ਰੁਸਤਮਿ-ਹਿੰਦ)

'ਸ਼ੋਸ਼ੀਆਂ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।ਗਾਮੇ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ

ਨਾ ਕੀਤੀ । ਅਖਾੜੇ ਵਿਚ ਆਉਣ ਸਾਰ ਗਾਮੇ ਨੋ ਪੀਟਰਸਨ ਦੇ ਸੱਜੇ ਗੁੱਟ ਉਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਮਿੱਟੀ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁੱਟ ਨੂੰ ਝਪਟ ਮਾਰ ਕੇ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਮਿੰਟ ਚਾਲੀਂ ਸਕਿੰਟ ਭੋਬੀਰੀ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਪਿੱਠ ਭਾਂਰ ਚਿੱਤ ਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਗਾਮੇ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ-ਗਾਮੇ ਨੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਦੀ` ਧੀ ਨਵਾਬ ਬੇਗ਼ਮ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਮਰਨ ਉਪਰੈਤ ਉਸਦੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਵਜ਼ੀਰ ਬੇਗ਼ਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਕੁਖੋਂ ਇਸਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ _ ਅੰਤੇ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ । ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਜੇਮਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਿਛੋਂ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਖੋਹਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੰਜੇ ਪੁੱਤਰ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਮਰ ਗਏ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਗਾਮੇ ਦਾ ਲੱਕ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਮੋਹਣੀ ਰੋਡ (ਲਾਹੌਰ) ਵਾਲੇ ਮਕਾਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਹਰ ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹੁਣ ਗਾਮਾ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਆਸਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਰ੍ ਰ੍

ਗਾਮੇ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ-ਗਾਮੇ ਦੀ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਵਿਚ 18 ਸੇਰ ਰ੍ ਦੁੱਧ, 3 ਪਾਅ ਘਿਓ, ਅੱਧਾ ਸੇਰ ਮੱਖਣ, ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਪਾਅ ਬਦਾਮਾਂ ਦੀਆਂ ਗਿਰੀਆਂ, 12 ਸੇਰ ਮਾਸ ਦੀ ਯੱਖਨੀ ਅਤੇ ਪੰਜ-ਛੋ ਸੇਰ ਫ਼ਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।

ਇਹ ਪੁੰਜ ਹਜ਼ਾਂਰ ਡੌਡ ਬੈਠਕਾਂ ਰੋਜ਼ ਕਢਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਢਾਈ ਢਾਈ ਮਣ ਭਾਰੇ ਚਾਰ ਆਦਮੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕੁਝ ਕਦਮ ਚਲ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਅਖ਼ਾੜੇ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਦਾ ਭਾਰ 11 ਸੇਰ ਸੀ। `__ ਗਾਮੇ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ ਅਤੇ ਮੌਤ-ਸੈਨ 1953 ਵਿਚ ਗਾਮੇ ਨੂੰ ਇਕ ਰਾਤ ਇਕ ਸੱਪ ਨੇ ਡਸ ਲਿਆ। ਇਹ ਬਚ ਗਿਆ ਪਰੈਤੂ ਦਮੇ

`ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਗਾਮਾ, ਪੂਰੇ ਛੇ ਸਾਲ _ਬੀਮਾਰ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਕੋਲ ਆਪਣਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਇਕ

ਪੈਸਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਕਈ ਤਮਗ਼ੇ ਅਤੇ ਗੁਰਜਾਂ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀਆਂ । ਪਿਛੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੇਠ ਜੀ. ਡੀ. ਬਿਰਲਾ` ਨੇ ਇਸਨੂੰ 5 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਭੇਜੇ। ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲ

_ ਲਈ 300 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਿਛੋਂ

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ: ਨੇ ਵੀ ਇਸਦੀ ਕੁਝ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। 23 ਮਈ, 1960 ਨੂੰ ਗਾਮੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ1

ਰਹ. ਪ.-ਡਾਂ. ਪਹਿ.

ਗਾਮਾ ਕੱਲੂ ਵਾਲਾ (ਰੁਸਤਮਿ-ਹਿੰਦ) : ਇਹ ਭਾਰਤ

`ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਛੋਟਾ ਗਾਮਾ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। `

ਇਹ ਕੱਲੂ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਗਾਮਾ ਕੱਲੂ ਵਾਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਇਸਦਾ ਜਨਮ 1896 ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸਦਾ ਉਸਤਾਦ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਰਹੀਮ ਰ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ਸੀ ਪਰ ਗਾਮੇ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਹਿਲਵਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਗੁੱਤਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਮੇ ਦਾ ਕੱਦ ਛੋ ਫੁੱਟ, _ ਛਾਤੀ ਦਾ ਘੇਰਾ 148 ਸੈਂ. ਮੀ, ਦੇ ਕਰੀਬ ਅਤੇ ਭਾਰ 300 ਪੌਂਡ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਬਾਰੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਕਿ ਛੋਟਾ ਗਾਮਾ ਦੋ ਬੱਕਰੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਖਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖ਼ੁਰਾਕ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਇਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਕ _ ਮੁਰਗਾ, ਦੋ ਸੇਰ ਗੋਸ਼ਤ ਦੀ ਯੱਖਨੀ, ਅੱਧ ਸੇਰ ਬਦਾਮ, ਅੱਧ ਸੇਰ ਘਿਓ '

ਤੇ ਪੰਜ ਸੇਰ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦਾ ਸੀ। ਰੱ

__ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਜੂਨਾਗੜ

ਗਾਮਾ ਕੱਲੂ ਵਾਲਾ

ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਨਵਾਬ ਮੁਹਾਬਤ ਖ਼ਾਂ ਕੋਲ ਬਸਰ ਕੀਤਾ ਪਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਥੋੜ੍ਹਾ `

ਵਿਚ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਕੋਲ ਦਸ ਗੁਰਜਾਂ ਸ਼ਨ। ਸੈਨ 1926 ਵਿਚ ਕੋਹਲਪੁਰ ਦੇ ਖਾਸ ਬਾਗ਼ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਗੁੰਗੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨਾਲ ਹੋਈ ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੁਸ਼ਤੀ ਸੀ। ਜਿਸ਼ ਵਿਚ ਗਾਮੇ ਦੀ ਪਹਿਲਵਾਨੀ ਦੀ ਧਾਂਕ ਜੈਮੀ, ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੇ ਗੂੰਗੇ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਹੇਠ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਲਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲਈ

ਪਰ ਗਾਮੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡਿਆ। ਉਸਦੇ ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਦੇ

ਬਾਵਜੂਦ ਧਰਤੀ ਤੇ ਦੱਬੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਗੁੰਗੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜਦੋਜਹਿਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿਛੋਂ ਹੇਠਾਂ ਪਏ ਗੁੰਗੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਐਸਾ ਦਾਅ ਚਲਾਇਆ ਕਿ ਗਾਮੇ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਧਰਤੀ ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਸਾਰੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੀ ਵਾਹਵਾ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਈ ਪਰ ਗਾਮੇ ਦਾ ਨਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।

ਗਾਮੇ ਕੱਲੂ ਵਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੁਸ਼ਤੀ 1929 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਚ ਬਾਬੂ ਗੋਬਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨਾਲ ਲੜੀ ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਦੇ ਇਵਜ਼ ਵਿਚ ਖੈਗਾਲ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸੋਨੇ ਦਾ ਤਮਗਾ ਦਿੱਤਾ ਜਿਹੜਾ 20 ਤੋਲੇ ਜ਼ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੁਸਤਮਿ-ਹਿੰਦ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਕੁਸ਼ਤੀ ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਵੀ ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਜਿੱਤਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਨੇ ਗਾਮੇ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਜੱਫ਼ੀ ਪਾ ਲਈ ਤੇ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਗਾਮੇ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ _ਜਿੱਤ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਬੂ ਗੋਬਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੇ 1921 ਵਿਚ ਸਾਨ ਾਸਿਸਕੋ ਵਿਖੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਅਲ ਸਟਾਲ ਨੂੰ

ਹਰਾ ਕੇ ਜਗੇਤ ਜੇਤੂ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਗਾਮੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੱਤ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ-ਹੀ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਚਰਾਗ਼ ਗੁੱਜਰ, ਹੈਦਰ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ, ਹਾੜੂ ਖ਼ਾਂ ਮੁਲਤਾਨੀ, ਦੇਬਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਵਾਨੀ ਸਿੰਘ ਦਿੱਲੀ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

. __ ਗਾਂਮੇ ਕੱਲੂ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਖੀਰਲੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਬੁਲ੍ਹੜ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨਾਲ 1929 ਵਿਚ ਲੜੀ। ਇਸ ਵਾਰੀ ਵੀ ਇਸਨੇ ਪੰਜਾਂ ਸਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਬੁਲ੍ਹੜ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੂੰ ਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਗਾਮੇ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ _ਸ਼ਗਿਰਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ

ਵਰਾਣੀਆਂ, ਸਤਾਰਾ-ਇ-ਹਿੰਦ ਅਤੇ ਕੱਲੂ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਭਰਾ ` ,

ਆਜ਼ਮ, ਸ਼ੇਰਿ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ` ਬਿਨਾਂ

ਗਾਮੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਸੀਨ ਤੇ ਅਮੀਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਉੱਘੇ . ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਇਹ ` ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਆਮ

ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਬੁਢਾਪਾ ਇਸਨੇ ਮਾੜਾ ਹੀ ਕੱਟਿਆ। _

` ਹ.ਪਖੁ.-ਭਾ. ਪਹਿ. : 114

_ ਗਾਮਾ, ਵਾਸਕੋਡੀ_: ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੇ ਇਸ _੍ਰਸਿੱਧ

ਜਹਾਜ਼ਰਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 1460 ਈ. ਵਿਚ ਸੀਨਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਸਬੈਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨ ਇਕ ਚੈਗਾ ਯੋਧਾ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਵਿਚ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ ਕੇਪ ਆਫ਼ ਗੁਡਹੋਪ ਦੇ

੨ .%੨੨੩- =੩-੩

ਰਸਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬੇੜੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ

ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਇਕ ਨਵਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ

ਲੱਭਿਆ।

ਵਾਸਕੋਡੀ ਗਾਮਾ ੬ -.2 !

ਇਸ ਤੋਂ` ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦਾਂ ਇਕ ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨ

ਬਾਰਥੋਲੋਮਿਓ ਡਿਆਸ 1488 ਈ. ਵਿਚ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ_ . ਦੱਖਣੀ ਤੱਟ ਰੇਖਾ ਤੇ ਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋਇਆ।

ਪ੍ਰ ਦਲ ਅਣ&੨ ੪-

2, ਇਸ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦਾ ਨਰ 7 ਫਰਵਰੀ, 1862 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ

ਪਿਛੋਂ ਜਾਨ ਦੁਜਾ ਪੁਰੀ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਬਾਵਜੁਦ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ

_ਕਾਰਨ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਤਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ

ਮੈਨੁਅਲ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪਹਿਲੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਤੇ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆਂ ਅਤੇ ਵਾਸਕੋਡੀ ਗਾਮਾ ਨੂੰ ਇਸ ਕੈਮ ਦੀ ਪੂਰਤੀ

_ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ੀ ਬੇੜਾ ਜਿਸ ਵਿਚ

ਸਾਨ ਗੈਬਰਿਅਲ, ਸਾਨ ਰੈਫੀਅਲ ਅਤੇ ਬੇਰੀਓ ਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਹਾਜ਼ ਸਨ ਤੇ ਭੋਜਨ ਸਾਮਗਰੀ ਲਈ ਇਕ ਚੌਥਾ ਜਹਾਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਜੁਲਾਈ, 1497 ਨੂੰ ਲਿਜ਼ਬਨ ਤੋ' ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। 27 ਜੁਲਾਈ ਤੋ ੭ ਅਗਸਤ ਤਕ ਸਾਨਟੀ ਆਗੇ ਦੀਪ ਤੇ ਠਹਿਰਨ ਮਗਰੋਂ ਇਸਨੇ ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਫੜੀ.। ਅੰਤ 4 ਨਵੈਬਰ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਕੇਪ ਆਫ਼ ਗੁੱਡ ਹੋਪ ਤੋਂ 160 ਕਿ. ਮੀ. ਦੂਰ ਸੇਂਟ ਹੈਲੀਨਾ ਖਾੜੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ।22 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਕੇਪ ਆਫ਼ ਗੁੱਡ ਹੋਪ ਵਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 25 ਦਸੈਬਰ ਨੂੰ ਇਸ ਬੇੜੇ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਾ ਛੁਹਿਆ। ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟੇਰਾ ਨੇਟਾਲਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਸਕੋਡੀ ਗਾਮਾ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਅਕਸਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟ ਦੇ

_ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ। ਹੁਣ ਇਹ

ਜਹਾਜ਼ੀ ਬੇੜਾ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਮਲਿੰਡੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਭਾਰਤ ਲਈ ਚਲ

`_ ਪਿਆ ਅਤੇ 24 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ 1੭ ਮਈ ਤੱਕ 25' ਦਿਨ ਹਿੰਦ

ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਤੇ ਬਾਅਦ ਕਾਲੀਕਟ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। 'ਮੋਜੋਬੀਕ ਅਤੇ ਮੇਂਬਾਸਾ ਤੱਟ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ

_ ਇਸ ਉਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕੀਤੇ ਪਰ ਵਾਸਕੋਡੀ ਗਾਮਾ ਦੀ ਜੈਗੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਕਾਰਨ ਬੇੜੇ ਦਾ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਮਲਿੰਡੀ ਦੇ

ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸੁਆਗਤ ਹੋਇਆ । ਇਥੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਅਰਬ ਮਲਾਹ ਵੀ ਨਾਲ ਲਿਆ। ਇਹ ਮਲਾਹ ਅਹਿਮਦ ਬਮ- ਮਾਦਜਿਦ ਸੀ ਜਿਹੜਾਂ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਪੂਰਬ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨ ਸੀ। ਵਾਸਕੋਡੀ ਗਾਮਾ ਨੇ ਲਿਜ਼ਬਨ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਲਈ ਮੌਸਮ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਣ

- ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਔਕੜਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਫਿਰ

ਇਹ ਮਲਿੰਡੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜਿਜੀਬਾਰ ਆਦਿ

_ ਜਿਥੇ ਇਹ ਜਾਂਦੀ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਰੁਕਿਆ ਸੀ, ਠਹਿਰਿਆ। ਇਸਨੇ ਪੂਰੇ 2 __ ਸਾਲ, 2 ਦਿਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ਸੈਨ 1499

ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਿਜ਼ਬਨ ਪੁੱਜ ਗਿਆ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ

` ਸੈਨ 1502 ਅਤੇ 1503 ਵਿਚ ਪੁਰਤਗਾਲ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਚੌਥੇ

`_ 1524 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਵਾਇਸਰਾਇ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤਕ ਇਥੇ .: ਹੀ ਰਿਹਾ। 24 ਦਸੰਬਰ, 1524 ਨੂੰ ਕੋਚੀਨ (ਭਾਰਤ) ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰ੍

ਹ. ਪੁ. - ਐਨ. ਅਮੈ. ੧2 : 259 ` ਗਾਮੂੰ ਬਾਲੀ ਵਾਲਾ (ਰੁਸਤਮਿ-ਹਿੰਦ) : ਭਾਰਤ ਦੇ

ਪਰ

ਰਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਇੰਦੌਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਇਸਨੂੰ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ'

_ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਇਸਦੇ ਪੱਤਰ ਰੀਰੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੂੰ

ਗਾਯੇਗਾੱਸ, (ਗਾੱਲਯੋਗੋ ਕੋਗੋ)

ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ

ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਨੌਕਰ ਨਾ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। . ਰ

ਕਾਲੇ ਪਰਤਾਪੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਕੁਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਬੂਟੇ ਪਹਿਲਵਾਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਕਾਲੇ ਪਰਤਾਪੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸਨੇ ਕੱਲੂ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸਿਤਾਰਾ-ਇ- ਹਿੰਦ ਨਾਲ ਵੀ ਤਿੰਨ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਲੜੀਆਂ। ਰਹੀਮ ਸੁਲਤਾਨੀ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵੀ ਇਸਦੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਹੋਈ ।ਇਸਨੇ ਦੋ ਤਿੰਨ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ ਪੰਡਤ ਵਿਦੋ ਪਹਿਲਵਾਨ ਸਿਤਾਰਾ-ਇ-ਹਿੰਦ ਨਾਲ ਲੜੀਆਂ।

ਗਾਮੂੰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਖਾਸ ਕਰਕੇ_ਪੱਟਾਂ ਦੀ

ਬਣਤਰ ਬਹੁਤ ਸੁਹਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮੜੇ ਦੇ ਵਧਰੇ __

ਚੜ੍ਹਾਕੇ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਇਕ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਸਵਾ ਲੱਖ ਡੰਡ ਬੈਠਕਾਂ ਕੱਢਦਾ ਸੀ।

ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁੰਗੇ ਦੀ ਜਵਾਨੀ (1944) ਵਿਚ ਹੋਈ ਮੌਤ ਦੇ ਗਮ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਦਿਸਣਾ ਹੱਟ ਗਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿਛੋਂ ਇਸਦੀ

ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਹ. ਪੁ.- ਭਾ. ਪਹਿ.

_ ਗਾਯੇਗਾੱਸ, (ਗਾੱਲਯੋਗੋ) ਫ਼ਰੀਅਰਾ ਰਾਮੁਲੋ : ਇਹ ਵੈਨਜ਼ੁਏਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਅਗਸਤ, 1884 ਨੂੰ ਕਾਮਕਾਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ 14 81001808 ਦੇ ਸਹਿ-ਸੈਪਾਦਕ _ਦੇ ਰੂਪ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਸਮਾਜਕ ਨਿਬੈਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ 01 6੦8੦ ॥੩56300” (1910) ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ। 1915

ਜਾਰੀ ਰਖੀਆਂ ਤੇ 1920 ਸਿ

ਤਕ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਨਾਵਲ “੧ (000 801" ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ੧925 ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਦੂਸਰਾ ਨਾਵਲ 1੨ ਹ&੩੦6੦੩” ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। 1929 ਵਿਚ “1004 8੦0੩੩” `ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇਹ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਉੱਤਮ

ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਰਿਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦੇ ਦੋ' ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ 40੩੦੦!

(1934) ਤੇ “(303003' (1935) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। 1936 ਮਗਰੋਂ ਇਹ` ਰਾਜਸੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ

ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਿਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਅਖੀਰ `

1947 ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਿਆ। ਨਵੈਬਰ, 1948 ਵਿਚ ਫ਼ੌਜੀ ਰਾਜ- ਪਲਟਾ ਆਉਣ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤਦ 001€ 0620" (1937) ਅਤੇ ਬਾਅਦ

. ਗਾਰ

ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਨਾਵਲ 9 ੮488੦” (1943), ੧00; 18 ਗ਼ਮੰ੪008 668" (1943) ਅਤੇ ਰਿ ਜਿ120੩ 02 298 €੧ & ੧1੬90" (1952) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ।

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਥਰ 9 : 1099.

ਰ ਗਾਰ : ਗਾਰ ਲੈਪਿਸਾਸਟੀਅਡੀ ਕੁਲ ਦੀ ਲੈਪਿਸਾਸਟੀਅਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਅਨੋਕ ਵੱਡੀਆਂ ਉੱਤਰੀ ਜਾਂ_ਮੱਧ_ ਅਮਰੀਕੀ

__ ਮੱਛੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਮੱਛੀਆਂ ਮੁੱਖ

` ਤੌਰ ਤੇ ਅਲੂਣੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ 'ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਅੱਠ ਕੁ -

ਜਾਤੀਆਂ ਖਾਰੇ ਜਾਂ ਲੂਣੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇੰਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਖਲੋਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਹਿ ਤੇ ਧੁੱਪ ਸੇਕਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿਚ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਬਾੜੇ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਤਿੱਖੇ ਦੇਦਾਂ ਵਾਲੀ ਚੁੰਝ ਬਣੀ ਹੈੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ. ਦੇ ਸਰੀਰ ਉਤੇ ਗੈਨਾਇਡ- ਸਕੇਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਈਓਸੀਨ ਪੀਰੀਅਡ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਮੱਛੀਆਂ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਰਜੀਵਿਤਾ ਦਾ ਇਕ-ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ, ਜ਼ਰਦੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਰੇ ਜਿਹੇ ਆਂਡਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾਪਣ ਹੈ। ਆਂਡੇ ਬਸੈਤ ਰੁੱਤੇ ਪੇਤਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬੱਚੇ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇਹ ਮਿਨੋ (ਇਕ ਛੋਟੀ ਮੱਛੀ) ਤੇ ਆਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ ਇੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰਖੋਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ

_ ਤਿੱਖੋਂ ਨੱਕ' ਵਾਲੀ ਗਾਰ ੍

_ਫੜਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ _ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਐਲੀਗੇਟਰ ਗਾਰ 770664/£05 30008/9) ਦੀ ਚੁੰਝ ਚੌੜੀ ਅਤੇ ਛੋਟੀ; ਲੰਮੇ ਨੱਕ ਵਾਲੀ ਗਾਰ ਜਾਂ ਬਿਲਫ਼ਿਸ਼ (/. 996%) ਵਿਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਲੈਮੀ ਅਤੇ ਚਿਮਟੀ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਐਲੀਗੇਟਰ ਗਾਰ ਤਕਰੀਬਨ 3 ਮੀਟਰ ਲੈਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਲੂਣੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ __ਸਭ` ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਗਾਰ ਮੱਛੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਗਾਰ ਮੱਛੀਆਂ ਖਾਣਯੋਗ ਹਨ।

ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਚੀਤ ਨਾਂ, ਰਜਬ ਦੀਐਬਈ ਕਿੰਜਮੀਅਤੇ _ ਗਾਰਪਾਈਕਾ ਆਦਿ ਬੈਲੋਨਿਡੀ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਨੀਡਲਫਿਸ਼ ਲਈ _ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿਚ ਇਹ ਨਾਂ ਹਾਫ਼ਬੀਕ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

'ਹ. ਖੁ--ਐਨ ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 410.”

ਰ ਗਾਰਸਟ, ਸਰ ਜਾਨ ਐਲਡਨ : ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸ

ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ` ਦਾ ਜਨਮ 24 ਮਈ, 1835 ਨੂੰ ਪ੍ਰੈਸਟੱਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਜਾਨ ਕਾਲਜ ਕੈਂਬਰਿਜ ਵਿਖੇ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਸੈਨ 1859 ਵਿਚ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਸਫਰ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਇਸਨੇ ਇਕ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿਛੋਂ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪਰਤ ਆਇਆ!

ਸੈਨ 1865 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਵਕਾਲਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ । ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਇਹ ਕੈਂਬਰਿਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ।

ਸੈਨ 1874 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਵੇਲਜ਼ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਸਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ . ਅੰਤੇ ਸੈਘਰਸ਼ ਕਾਰਨ ਹੀ ਡਿਜ਼ੇਰਲੀ ਦੀ ਕਨਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਸੈਨ 1875 ਵਿਚ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1880 ਵਿਚ ਇਹ ਲਾਰਡ ਚਰਚਲ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰੈਤ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਸਲਿਸਿਟਰ ਜਨਰਲ ਦਾ ਪੱਦ ਸੈਭਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਿਛੋਂ ਲਾਰਡ ਸਾਲਿਸਬਰੀ ਦੀ

ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਨਾਈਟਹੁੱਡ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ 1892 ਰ ੍

ਤੋਂ 1906 ਤੱਕ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। _4 ਅਪਰੈਲ , 1916 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ! ਹ. ਪੁੰ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ 10 : 590 ਗਾਰਸ਼ਾਓ, ਪੈਦਰੂ ਆਨੋਟੀਨੀਓ' ਥੋਰਿਆ : ਇਹ ਨਵ-ਕਲਾਸਕੀ ਪੁਰਤਾਗਲੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਸੀ

ਜੋ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1724 ਨੂੰ ਲਿਜ਼ਬਨ ਵਿਖੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਕਾਨੂੰਨ' ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1751 'ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ `

ਅਮੀਰ ਘਰ ਵਿਚ ਹੋਈ ਪਰ ਇਕ ਅਦਾਲਤੀ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 1

ਗ਼ਰੀਬ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1760-62. ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਲਿਜ਼ਬਨ ਗਜ਼ਟ ਦਾ ਸੈਪਾਦਨ ਕੀਤਾਂ। 1756 ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਥਾ “ਆਰਕੇਂਡੀਆ ਲੂਸੀਟਾਨਾ” ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ । ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ 1771 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ

ਲਿਜ਼ਬਨ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਈ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ` ਰੋਰੋਸ ਨੂੰ `ਆਂਪਣਾ ਨਮੂਨਾ ਮਿਥ ਕੇ _ਅਤੇ` ਰੂਪ ਤੇ

ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਨਾਤਨੀ ਸਾਦਗੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਇਸ. ਨੇ ਇੰ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ । “੬800 1੧0੯0" (1766) ਤੋਂ “ 05868100688 90) _!'

£ਗ008' ਨਾਮੀ ਦੋ ਛੈਦ-ਬੱਧ ਸੁਖਾਂਤ ਵੀ ਲਿਖੋ।

ਹ. ਪੁ.-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਰ੍

ਗਾਰਸਾਂ ਦ ਤਾਸੀ : ਇਸਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਗਾਰਸਾਂ ਦ ਤਾਸੀ ਜੋਜ਼ੈਫ਼ ਹੈਲਿਓਦੋਰ ਸੀ। ਇਸਨੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ” ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਜਨਵਰੀ, 1794 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਬੈਰੋ ਸਿਲਵੇਤੁਰ ਦ ਸੈਸੀ ਤੋਂ ਪੂਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ । 1822 ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ “ਸੋਸਏਤਾ ਏਸੀਆਤੀਕ? ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਾਸੀ ਨੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਪੂਰਬੀ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਆਂਪਣੀ ਇਕ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ । ਸੈਨ 1828 ਵਿਚ ਉਹ

ਪੂਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਕੂਲ__ ਵਿਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦਾ.ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਨਿਯੁਕਤ , ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਫ਼ਰਾੱਸੀਸੀ ` ,

੧

1

ਰ੍ ਪਰ ਮੁਕੱਦਮਾ ਕੋਈ ਨਾ ਚਲਾਇਆ ਰਿਆ। 10 ਨਵੈਬਰ, 1772ਨੂੰ ` ਰ

ਇਨਸਟੀਚਿਊਟ ਲੰਡਨ, ਕਲਕੱਤਾ, ਮਦਰਾਸ ਤੇ ਬੋਬਈ ਦੀਆਂ _ ਲੀ

ਏਸ਼ੀਆਈ ਸੋਸਾਇਟੀਆਂ, ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਦੀ ਇਮਪੀਰੀਅਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸਿਜ਼, ਮਿਊਨਿਕ, ਲਿਜ਼ਬਨ ਤੇ ਚਿਊਰਿਨ

76

ਦੀਆਂ -ਰਾਇਲ ਅਕੈਡਮੀਆਂ, ਨਾਰਵੇ ਉਪਸਾਲਾ ਤੇ ਕੋਪਨਹੇਗਨ

ਦੀਆਂ ਰਾਇਲ _ਸੋਸਾਈਟੀਆਂ; ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ _ਆੱਰੀਐਂਟਲ

2 ਪੰ“ ੨ ਹਰ

“7 "੧੮੮ ਦਦ ਦ ਦਰਜਾ ਛ ਏਕਮ ਡਾਗਮਾਆ ਆਮ ਭਵਆਾਦ੮< 8੫9. 4%4(557009370%%3%

33

ਤਾਸੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ “ਵਿਸਤਵਾਰ ਦ ਲਾ ਲਤੂਰਰੇਤਯੂਰ ਐਦਈ ਐ ਐਂਡ ਐਦੂਸਤਾਨੀ” ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਤੇ ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ 'ਲੇ ਓਤਯੂਰ ਐਦੂਸਤਾਨੀ ਓਲਯੂਰ ਉਵਰਜ਼”, 'ਲ ਲਾਂਗ ਏ ਲ ਲਿਤਰੇਤਯੂਰ ਐਦੂਸਤਾਨੀ ਦ' 1850 ਅਤੇ

_ 1869", “ਦਿਸਕੂਰ ਦ ਉਵਰਵਯੂਰ ਦ ਕੁਰਾ ਦ' ਐਦੂਸਤਾਨੀ (1874),

`ਲ ਲਾਂਗ ਏ ਲ_ਲਿਤਰੇਤਯੂਰ ਐਦੂਸਤਾਨੀ-ਰੈਵਿਊ ਐਨੂੰਐਲ- 1870-76? 'ਲਾਂਗ ਐਦੂਸਤਾਨੀ ਮੇਮਵਾਰ ਸੂਰਲ ਰੈਨੀਜਿਓ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦਾ ਲਿੰਦ, 'ਲ ਪੋਇਜ਼ੀ-ਫ਼ਿਲੋਸੋਫੀਕ ਐ ਰੈਲੀਜਯੂਜ਼ ਸ਼ੋ ਲੋ ਧੈਰਸਾ”, 'ਰੇਹਤੋਰੀਕ ਦੈ ਨੈਸੀਓ' ਮੁਸਲਮਾਨ”, “ਇਸਲਾਮ ਦ ਪ੍ਰੇਲ ਕੋਰਾਨ”, ਆਦਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ।

ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਗੌ੍‌ਥਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ .ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਤਸਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ” ਦਾ ਇਕ ਸੈਸਕਰਣ ਵੀ ਛਪਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਭਾਰਤੀ- ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਆਨ ਸੀ।

__ ਇਸ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਤੇ ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਪਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੇ ਲੋਕ ਪ੍ਿਯ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਸੈਗ੍ਰਹਿ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਸ਼ਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਰਦੂ ਅਨੁਵਾਦ 'ਖੁਤਬਾਤ ਤਾਸੀ” ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 3 ਸਤੋਬਰ, 1878 ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਹੋਈ।

ਹ. ਖ-ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 424; ਹਿੰ. ਸਾ. ਕੋ. 2 : 118

ਗਾਰਸੀਆ, ਕਾਰਲੋਜ਼ : ਫ਼ਿਲਪੀਨ ਗਣਰਾਜ ਦੇ ਇਸ _

ਚੌਥੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਨਵੈਬਰ, 1896 ਨੂੰ ਵੀਸਾਯੈਨ ਦੀਪ ਵਿਚ ਤਾਲੀਬਾਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ .-ਇਹ ਇਕ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ। ਸੈਨ 1932 ਵਿਚ ਇਹ ਬੋਹਾਲ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਿਆ। ਸੈਨ 1941 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸੈਨੇਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੁਜੇ ਫ਼ਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਗੁਰੀਲਾ ਫੌਜਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਜਾਪਾਨੀ ਕਬਜ਼ੇ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ, ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1945 ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਨ ਫ੍ਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸੈਨ 1946 ਵਿਚ ਇਹ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ : ਦੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਨੇਤਾ ਅਤੇ 1953 ਵਿਚ ਉਪ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ;ਬਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ। ਸੈਨ 1957 ਵਿਚ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਮੈਗਸੈਸੇ ਸੇ ਦੀ ( ਮੋਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ` ਪਿਛੋਂ ਇਹ ਉਸੇ

` ਸਾਲ ਰੀ ਫਿਰ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪੂਰੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ

ਬਣਿਆ। ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਬੈਧ ਵਿਚ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਸੈਨ 1958 ਵਿਚ ਸੈਯੁਕਤ ਰਾਜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਪਾਨ ਦਾ ਸਰਕਾਰੀ ਦੌਰਾ ਵੀ ਕੀਤਾ।

14 ਜੂਨ, 1971 ਨੂੰ ਕੇਜ਼ੋਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ _ ਗਈ। ੍ ਰਾ

ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਜਾਣਕਾਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਉਮਰ

_ਸੈਗੀਤ ਦਾ _ ਅਧਿਐਨ

ਵਿਚ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਇਕਵੇਡਾਰ ਦੀ ਤਬਾਹਕੁਨ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਕਮਜੋਰੀ ਦਾ ਇਲਾਜ ਯੂਰਪ ਦੇ ਉਦਾਰਚਿਤ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਿਸੇ ਤਾਕਤਵਰ ਨੇਤਾ ਦੁਆਰਾ ਨੈਤਿਕ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਹਵਾਨ ਯਸ਼ ਫਲੋਰੇਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਸਨੇ 1860 ਈ. ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ 1861 ਤੋਂ 1865 ਤੱਕ ਅਤੇ

_1869 ਤੋਂ 1875 ਤਕ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ

ਦੌਰਾਨ ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਦਿ੍‌ੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਇਕਵੇਡਾਰ ਦੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੋਧ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਣ ਦੀ ਸਫ਼ਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸਨੇ ਰਾਜ ਪ੍ਬੈਧ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿਖਿਆ ਨੂੰ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ।

_ਇਸਨੇ ਵੈਟੀਕਨ ਨਾਲ 1863 ਈ. ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਹਿਦਨਾਮਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਕਵੇਡਾਰ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਤੇ 'ਸੇਕਰਡ ਹਾਰਟ” ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।

6 ਅਗਸਤ, 1875 ਨੂੰ ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨ ਲਿਬਰਲਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰ੍

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਿ9: 1138

ਗਾਰਸ਼ੀਆ ਲਾਰਕਾ, ਫੈਡਗੀਕੋ : ਇਹ ਅਜੋਕੇ ਸਪੇਨੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਉੱਘਾ ਕਵੀ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਜੂਨ, 1898 ਨੂੰ ਫਵੇਲਟੇ ਵੈਕਵੈਰਾੱਸ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਗਰਾਨਾਦਾ ਵਿਖੇ ਇਸ ਨੇ ਸਪੇਨ ਦੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ

ਕੀਤਾ। ਮੈਡਰਿਡ ਯੂਨੀਵਰ- ਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਸਮੇਂ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਨਾਂ ਪੈਂਦਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਸਾਹਿਤ ਵੱਲ ਇਸ ਦੀ ਰੁਚੀ ਦਾ ਪਤਾ ਇਸ ਦੀ ਲਿਖੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਪੁਸਤਕ “1ਗਮੁਮ੯8610925 $ 88406 ਤੋਂ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ- ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ ਸੈਗ੍ਰਹਿ 14੦ 0੬ _26੬9025% 1921 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਬਾਰੇ ਉਚ ਕੋਟੀ ਤੇ ਗੀਤ ਲਿਖੇ। ਮਗਰਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ “ 1.3 ੧੩੨੦੩ ਨਾਂ ਦਾ ਫਿਰਤੂ ਥੀਏਟਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਪੇਨ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ।

ਸੈਨ 1922 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਫਾਲਾ ਤੇ ਇੰਗਨੇਥੀਓ ਜੂਲੋਅਗਾ _ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਲੋਕ ਸੈਗੀਤ ਤੇ ਕਲਾ ਬਾਰੇ 11੬6% 0& (000੬ 10090? ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ “ਮਗਿਮ€॥ 90008006670 81੧00" (1928) ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ

ਗਾਰਸੀਲਾਸੋ , ਦੇਲਾ ਵੇਗਾ ਇਹ ਸਪੇਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅੰਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਰਿਆ। ਸੈਨ 1931 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ “£06:4 0 “00 10006! ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ

ਕੀਤੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਟੱਪਰੀਵਾਸਾਂ ਦੀਆਂ ਖੂਨੀ ਲੜਾਈਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਮੌਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ

ਪਿੱਠ ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ। ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ ਇਕ

ਸ਼ੋਕ ਗੀਤ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਪੇਨੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉਤਮ ਸ਼ੋਕ-ਗੀਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੈਨ 1829 ਵਿਚ ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਸਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਨੇ ਇਕ ਅਹਿਮ ਮੋੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਰੈਗਮੰਚ ਦੀ ਥਾਂ ਮੁੜ ਕਵਿਤਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ੦੧੪ ੦੧ ੮੩ 1੪? ਪੁਸਤਕ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ। ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਸਪੇਨ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਟੱਪਰੀਵਾਸਾਂ ਸਬੈਧੀ “੧0045 0੬ 380੯" (1933) ਤੇ “9੬॥8੩' (1934) ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵਧੀਆ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ। ਜਦੋਂ ਸਪੇਨੀ ਖ਼ਾਨਾ-ਜੈਗੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਇਹ “14੩ 358 0£ 860303 4108! (1936) ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗਰਾਨਾਦਾ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਪਰ ਕੁਝ ਜਨੂੰਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਇਸ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਫੜ ਕੋ ਲੈ ਗਏ ਤੇ 19 ਅਗਸਤ, 1936 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 9 : 1137; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮੈ. 7 : 882

ਗਾਰਸੀਲਾਸੋ, ਦੇਲਾ ਵੇਗਾ : ਸਪੇਨੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਇਸ ਪਹਿਲੇ ਉੱਘੇ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਦਾ ਜਨਮ ਸੈਨ 1501 ਵਿਚ ਤੋਲੀਦੋ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਸੈਗੀਤ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਚਾਰਲਸ ਪੰਜਵੇਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ, ਬੀਰਤਾ ਦਿਖਾਈ। ਸੈਨ 1532 ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਇਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੇ ਗੁਪਤ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਨੇਪਲਜ਼ ਵਿਖੇ ਇਸ ਨੇ `ਕਿਲੇਬੈਦੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ 14 ਅਕਤੂਬਰ, 1536 ਨੂੰ ਨਾਈਸ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਰੋ ਗਈ।'

ਗਾਰਲੀਲਾਸੋ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਰੀ ਸਪੇਨੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਤਾਲਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ/ਕੇਵਲ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਇਤਾਲਵੀ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਬੋਸਕਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ

ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ 38 ਸਾੱਨੈਟ, ਤਿਨ .

ਟੱਪੇ, ਦੋਂ ਮਰਸੀਏ, ਇਕ ਕਾਵਿ-ਪੱਤਰ ਅਤੇ ਅੱਠ ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਕਰ ਲਈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਦੀਆਂ

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੋਸਕਨ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਪਤਨੀ ਨੇ

ਆਪਣੇਂ ਪਤੀ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀਆਂ.ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਸੈਨ 1543 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈਆਂ।

ਰਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 377; ਹਿ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 424

ਰ੍ ਗਾਰਗਨ : ਇਹ ਪ੍ਰੇਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ । ਹੋਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਰਗਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮੀਢੀਆਂ ਵਿਚ ___ ਸੱਪ ਗੁੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਪਿਤਲ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ

ਸੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੁੱਡਾਂ ਵਰਗੇ ਲੋਬੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਾਂ ਵੱਲ ਤਕਦੇ ਸਨ ਉਹ ਪਥਰਾ ਜਾਂਦੇ.ਸਨ। ਕੁਝ ਲੇਖਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ

ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਦਾਤੀ ਵਰਗਾ ਹਥਿਆਰ, ਐਥੀਨਾ ਵੱਲੋਂ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੀਸਾ ਅਤੇ ਪਲੂਟੋ ਦੀ ਉੱਡਣ ਵਾਲੀ ਜੁੱਤੀ ਅਤੇ ਟੋਪੀ ਸੀ।

ਇਹ ਵਸਤਾਂ ਪਾਸ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪਰਸੀਅਸ ਨੇ ਸੌਖੀ ਫਤਹਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਗਾਰਗਨ ਮੈਡੂਸਾ ਦਾ ਸਿਰ ਉਸ ਦੇ

ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਉਸਨੇ ਐਥੀਨਾ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ -. ਰ

ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਢਾਲ ਉਪਰ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਅਜਿਹੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਪੱਥਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। _ਹੈਸਿਆਡ ਅਨੁਸਾਰ' ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਸੀ।

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਅਸੈ. 13:65 ਕਲ ਦੀ ਇਕ ਪਰਵਾਸੀ (ਪੰਛੀ) ਜਾਤੀ ਦਾ ਆਮ ਨਾਂ ਹੈ । ਇਸ ਪੰਛੀ

ਦਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਂ .ਐਨੱਸ ਕੁਅਰਕਿਡਿਉਲਾ (/00%6- 90694069013) ਹੈ! ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀਆਂ ਬਤਖ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। .

ਇਹ ਪੰਛੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਮੁਰਗ਼ਾਬੀ (ਸਮਰ ਟੀਲ ਜਿਹੀ ਦਿ

_ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਰਵੇ ਅਤੇ ਸਵੀਡਨ ਵਿਚ ਇਹ ਕਦੀਂ ਕਦਾਈਂ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਇਹ ਆਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਪਰ ਏਸ਼ੀਆ

ਵਿਚ ਦੂਰ ਪੂਰਬ ਵਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਦੀ ਦੀ ਰੁੱਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੈਨੋਡਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ

ਦੇ ਨੀਲੇ ਖੰਭਾਂ ਵਾਲੀ ਮੁਰਗਾਬੀ ਜਾਂ 'ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਮੁਰਗਾਬੀ ___

(&. 9845 ਨਾਲ ਸਬੈਧਤ ਹੈ'। ਇਸ ਦਾ ਨਰ ਯੂਰਪੀ ਮੁਰਗ਼ਾਬੀ (&. 9੦੦੦੪) ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ

ਜਿਹਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਦਾ ਰੈਗ ਭੂਰਾ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ` ਰ੍ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਪਿਛੇ ਇਕ ਚਿੱਟੀ ਧਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ _

ਦੀ ਮਾਦਾ, ਮਾਦਾ ਮੁਰਗ਼ਾਬੀ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ

ਖੰਭਾਂ ਤੇ ਚਟਾਖ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਰਕੰਡੇ ਦੇ ਬਣੇ ਰ੍

ਆਲ੍ੂਣਿਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੀ ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 418: ਐਨ. ਬਿ. 9: 1144 ` ਗਾਰਗੀ : ਇਹ ਗਰਗ ਗੋਤ ਦੀ ਕੰਨਿਆ ਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬੜੀ

ਵੱਡੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਮੈਤ੍ਰੇਯੀ ਦੀ ਭੂਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵਜੋਂ ਬਿਤਾਈ। ਇਸ ਦੀ ਕਥਾ ਬਿ੍‌ਹਦਾਰਣਯਕ

ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿਚ ਆਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਰਾਜਾ ਰ੍ ਜਨਕ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਵਲੋਂ ਯਾਗਯਵਲਕਯ ਤੋਂ ਪੁੱਛੇ ਗਏ _ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਯਾਗਯਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ

ਜਲ ਵਿਚ ਓਤਪ੍ਰੋਤ ਹੈ ਤਾਂ ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਜਲ ਕਿਸ ਵਿਚ

ਓਤਪ੍ਰੋਤ ਹੈ ? ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਕਿਸ ਵਿਚ ਓਤਪ੍ਰੋਤ ਹੈ ? ਇਸ _

ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਪਰੋਪਰਾ ਵਿਚ ਯਾਗਯਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਓਤਪ੍ਰੋਤ ਹੈ ਤਾਂ ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਸ ਵਿਚ ਓਤਪ੍ਰੋਤ ਹੈ ? ਜਦੋਂ ਯਾਗਯਵਲਕਯ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਸ਼ੱਨਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ ਪਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਰ੦ਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ

(ਦੇ ਦੇ ਦੇ ਦਾਦ ਦਾਦ ਆਦਾਆਾਆਣਦਕ ਨ ਕਣ 5੫ ੧ ਕ7੬੧੬੬ ੬੨"

` ਵਿਚ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦੇ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

ਗਾਰਗੀ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ, ਉਹ ਬੜੇ ਕਠਿਨ ਸਨ। ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਰਵਚਨ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਾਰਗੀ .ਨੇ ਯਾਗਯਵਲਕਯ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਅੱਖਰ ਤੱਤ ਬ੍ਰਹਮ ਕੀ-ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਯਾਗਯਵਲਕਯ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਖਰ ਤੱਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਅਵਾਚਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਵਰਣਨ ਹੀ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਗਾਰਗੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ

_ਨਾਂ ਦੇ ਸਕਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਰ ਹੁੰਦੀ`ਚੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ

ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਾਰਗੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੀ। ਉਸ਼੍‌ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਯਾਗਯਵਲਕਯ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।

੩

ਹੌ ਹ. ਪੁ--ਮ. ਕੋ.; ਹਿੰ. ਵਿ. ਕੋ. 3 : 423

ਗਾਰਗੀ, 'ਬਲਵੈਤ - ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਉੱਘਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਬਠਿੰਡੇ ਵਿਚ ਸਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦਿਆਲ ਦੇ ਘਰ 1916 ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਐਫ਼. ਸੀ. ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਐਮ. ਏ. ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਪ੍ਰ੍‌ਰਨਾ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ

ਇਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ਕਲਾ ਦੇ . ਪੱਖ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੇਂਡੂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਵਾਕਫ਼ੀ ਹੈ।ਇਹ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਆਲੋਚਨਾ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਢੁਕਵੀਂ, -ਖੁਲ੍ਹੀ- -ਡੁਲ੍ਹੀ ਤੇ ਸੁਭਾਵਕ ਪੇਂਡੂ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦਾ ਇਹ

` ਉਸਤਾਦ ਹੈ ਪਰ ਗਾਰਰਗੇ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ੂਬੀ ਇਸ ਦੇ ਨਾਟਕੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਫਲਤਾ ਪੁਰਬਕ ਨਾਟਕੀ ਨਿਭਾ ਕਰਕੇ ਹੈ ਹੈ।

ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੌਮਾਂਸਵਾਦ ਤੇਂ ਚਿੰਨ੍ਹਵਾਦ ਇਸ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਘੁੱਗੀ, ਸੈਲ ਪੱਥਰ, ਕੇਸਰੋ, ਕਣਕ ਦੀ ਬੱਲੀ, ਨਵਾਂ _ ਮੁੱਢ ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਨਾਟਕ ਹਨ। ਕੁਆਰੀ ਟੀਸੀ, ਬੇਬੇ, ਗਿਰਝਾਂ,

ਪੱਤਣ ਦੀ ਬੇੜੀ, ਡਾਕਟਰ ਪਲਟਾ, ਪੈਂਤੜੇਬਾਜ਼, ਚਾਕੂ ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ

` ਸਫ਼ਲ ਇਕਾਂਗੀ ਹਨ।

ਦਾ, ਜੱ 2< ਨ ਰੀ ਗੈਲੋਕਿ ਪ੍ਰਿੰਸ

- _ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਨੋ ਇਕ ਨਾਵਲ 'ਕੱਕਾ ਰੇਤਾ” ਵੀ ਲਿਖਿਆ। ਡੁੱਲ੍ਹੇ ਬੇਰ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਅੰਬ ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਬੜੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ

_ਕਹਾਣੀ ਸੈਗ੍ਰਹਿ ਹਨ। ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਰੈਗ ਮੰਚ, ਪੱਛਮ ਦੇ _ ਨਾਟ-ਰੂਪ, ਨਿੰਮ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਧੂਣੀ ਦੀ ਅੱਗ, ਆਦਿ ਪੁਸਤਕਾਂ _`

ਲਿਖੀਆਂ। ਅਮਰੀਕਾ ਆਦਿ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਮਗਰੋਂ ਇਸਨੇ ਪਾਤਾਲ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਲਿਖਿਆ। ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨਾ ਇਸ ਦਾ ਉੱਘਾ ਨਾਟਕ ਹੈ। ਗਾਰਗੀ ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਮਾਨ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ੧੪00 1ਗਅ01£”" ਪੁਸਤਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬੜੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਇਸ ਨੇ “ਨੰਗੀ ਧੁੱਪ” ਨਾਂ ਹਠ ਕੀਤਾ। `_`

ਗਾਰਗੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਅਤਿਅੰਤ ਠੇਠ, ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਵਿਅੰਗ

`ਤਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਉੱਚਾ

ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਥਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਰ੍ ਹ. ਪੁ.--ਪੰ. ਲਿ. ਕੋਂ ਕੋ 119 ; ਪੰ. ਸਾ. ਇ. 2 : 416 ਗਾਂਰਗੈਸ, ਵਿਲੀਅਮ ਕਰਾਫ਼ਰਡ : ਅਰੋਗਤਾ- ਪ੍ਰਬੈਧਕ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਇਸ ਸਰਜਨ ਜਰਨੈਲ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਅਕਤੂਬਰ, 1854 ਨੂੰ -ਮੋਬੀਲ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੁਆਰਾ -

ਪੀਲੀਆ ਤਾਪ ਅਤੇ ਮਲੇਰੀਏ (1904) ਦੀ ਰੋਕ ਥਾਮ ਲਈ ਕੀਤੇ

ਯਤਨਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਪਨਾਮਾ ਨਹਿਰ ਬਣਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੀ। ਸੈਨ 1880 ਵਿਚ ਇਹ ਆਰਮੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕੋਰ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਪੇਨੀ-ਅਮਰੀਕੀ ਜੈਗ (1898-1902) ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹਾਵਾਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਫ਼ਾਈ ਪ੍ਬੈਧ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਰਿਹਾ।

` ਸੋਨ 1908 ਵਿਚ ਇਹ ਅਮੈਰੀਕਨ ਸੈਡੀਕਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1918 ਵਿਚ ਇਹ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚੋਂ _

ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੁਲਾਈ 3, 1920 ਨੂੰ ਲੈਡਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ

ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। _

ਇਸ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵਿਚ _ਗਾੱਰਗੈਸ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟਰਾਪਿਕਲ ਐਂਡ ਪਰਿਵੈਂਟਿਵ ਮੈਡੀਸਨ, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ. ਸੀ. ਅਤੇ ਗਾਂਰਗੈਸ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਲਬਾਰਟਰੀ ਆਫ਼ ਟਰਾਪਿਕਲ ਰਿਸਰਚ, ਪਾਨਾਮਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।

ਹ. ਪੁ-ਐਨ ਬ੍ਰਮਾ. 4 : 636 : ਐਨ. ਬਿ 10:53)

੯ ਵਿ ੩੪ ਘ ਰੀ ਈਲੋਟਿ

ਧ੍ਰਿਸ : : ਇਸ ਰੁਸੀਂ ਨੀਤੀਵਾਨ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੌਤਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 15 _ ਜੁਲਾਈ, 1798 ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ (ਮੌਜੂਦਾ ਲੈਨਿਨਗ੍ਰਾਦ। ਵਿਖੇ `ਰੋਇਆ। ਇਰ ਪ੍ਰਿਸ ਚਰਨੀਗਾਂਫ ਦੇ ਵੈਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਕੀਮੀਆ ਦੀ

ਲੜਾਈ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਦਮਿਤਰੀ ਵਿਚ ਗਾਂਰਚਾਕਾਂਫ਼ ਦਾ ਚਚੇਰਾ ਤਰਾ ਸੀ। ਯੂਰਪੀਨ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ 1817 ਵਿਚ ਇਹ ਡਿਪਲੋਸੇਟ ਵਜੋਂ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸੈਨ 1822 ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਲੋਡਨ,

ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ।

ਕੀਮੀਆ ਦੀ ਲੜਾਈ ਮਗਰੋਂ ਅਪਰੈਲ, 1856 ਵਿਚ.ਇਹ ਰ੍ ਬਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਰੂਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਆ ਨਾਲ ਚੰਗੇ ਸਬੈਧ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ। ਸੈਨ 1866 ਵਿਚ ਜ਼ਾਰ ਅਲੈਗਜੈਂਡਰ ਦੂਜੇ ਨੇ ਯੂਰਪ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਜ਼ੀਰ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਦੀਆਂ

__ ਰੂਸ ਦੀ ਈਰਾਨ ਵਿਰੁਧ

11 ੪ ਮਾਰਚ, 1883 ` ਨੂੰ ਗਾਂਰਚਾਕਾਫ਼ ਆਲੈਕਸਾਂਦਰ ਬਾਡੈਂਨ-ਬਾਡੈੱਨ ਵਿਖੇ ਸਿਖਾਈਲੋਵਿਚ _ _ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

- ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 10 : 578 ; ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 4 : 633

ਗਾਂਰਚਾਕਾਫ਼, ਮਿਖਾਈਲ ਦਮਿਤਰੀਵਿਚ, ਪ੍ਰਿੰਸ : ਇਹ ਇਕ ਰੂਸੀ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਨੀਤੀਵਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਕਮੀਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ (1853-56) ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ 1861 _` ਤੱਕ ਪੋਲੈਂਡ ਵਿਚ ਰੂਸੀ ਵਾਇਸਰਾਏ ਵਜੋਂ `ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ _

ਮੁਹਿੰਮ (1810) ਅਤੇ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਦੇ _ ਰੂਸ ਵਿਰੁੱਧ ਹਮਲੇ (1812- ਡਊ 14) ਸਮੇਂ ਚੋਗਾ ਤਜਰਬਾ _

ਹਾਸਲ _ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1830 ਵਿਚ ਜਨਰਲ ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਬੜਾ ਨਾਮਣਾ ਥੱਟਿਆ। ਸੈਨ ਗਾਰਚਾਕਾਫ਼ ਮਿਖਾਈਲ ਦਮਿਤਰੀਵਿਚ

1੧846 ਵਿਚ _ਇਹ

ਵਾਰਸਾ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਗਵਰਨਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰੂਸੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਆਫ਼ ਸਟਾਫ਼ ਬਣਿਆ।ਸੈਨ 1855 ਵਿਚ ਗਾਂਰਚਾਕਾਫ਼ ਨੂੰ ਕੀਮੀਆ ਵਿਚ ਰੂਸੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 30 ਮਾਰਚ, 1856 ਨੂੰ ਕਰੀਮੀਆ ਦੀ ਲੜਾਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਪੋਲੈਂਡ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ (30 ਮਈ, 1861) ਤੱਕ ਇਸ ਪਦਵੀ ਤੇ ਰਿਹਾ।

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. 0 : 578 ; ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 : 633 .

`____ਗਾਰਟਜ਼ ਜਾਰਜ ਹਾਈਨਰਿਕ : ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਇਸ _ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 1668 ਵਿਚ ਫੈਂਕਨ ਵਿਖੇ ਜਰਮਨੀ

ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ 1698 ਤੋਂ ਹੋਲਸਟਾਈਨ-ਗੋਟਾੱਪਰ ਦੇ ਡਿਊਕਾਂ

ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ । ਇਸ ਨੇ 1713 ਵਿਚ ਸ਼ਲੇਸਵਿਗ ਅਤੇ ਹੋਲਸਟਾਈਨ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਡੈਨਮਾਰਕ ਵਿਚ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ । ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਚਾਰਲਸ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦੇ ਬੇ-ਔਲਾਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੇ ਰਾਜਗੱਦੀ ਲਈ ਹੋਲਸਟਾਈਨ-ਗੋਟਾੱਰਪ ਦੇ ਚਾਰਲਸ ਫੀਡਰਿਕ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ੧714 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਚਾਰਲਸ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿੱਤ

ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ

ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਸੈਨ 1717 ਵਿਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਜਾਰਜ ਪਹਿਲੇ ਦੁਆਰਾ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਡੱਚਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਕੈਦ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1718 ਵਿਚ ਰਮਰਟਜ਼ ਨੇ ਏਲੈਂਡ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਚ ਸਵੀਡਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਚਾਰਲਸ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਨਾਲ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹੈਸਕੈਸਲ ਦੇ ਫਰੀਡਰਿਕ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਗਾਰਟਜ਼ ਰਾਜਗੱਦੀ ਲਈ ਹੋਲਸਟਾਈਨ-ਗੋਟਾੱਰਪ ਦੇ ਚਾਰਲਸ ਫੀਡਰਿਕ ਦੀ ਹਿਮਾਇੰਤ ਕਰੇਗਾ।

ਦਸੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਰ.ਪੁ.--ਐਨ. ਬਿਰਿ24 : 641

ਗਾਰਟਨ, ਸੈਮੂਅਲ : : ਇਹ ਨਿਊ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਵਾਰਵਿਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਧਾਰਮਕ

ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 1592 ਦੇ ਲਗਭਗ ਮਾਨਚੈਸਟਰ ਦੇ

ਨੇੜੇ ਗਾਰਟਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਨੇ ਗਾਰਟਨੀ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਧਾਰਮਕ ਮੱਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਮੱਤ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਹਜ਼ਰਤ ਈਸਾ ਮਾਨਵੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਕ ਤੇ ਸਵਰਗ ਦੋਵੇਂ ਮਨਘੜਤ ਗੱਲਾਂ ਹਨ।

ਇਹ 1637 ਤੱਕ ਲੋਡਨ ਵਿਚ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ _ _ ਫਿਰ ਇਹ ਨਿਊ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੋਸਟਨ ਜਾ ਕੇ,

ਵੱਸ ਗਿਆ। ਛੇਤੀ ਹੀ ਕਾਫ਼ਰ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਇਹ ਪਲਾਈਮਾਊਥ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਪੁਲ੍ਹ-ਖ਼ਿਆਲੀਆ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਛੱਡਣ ਤੇ

ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੋਂ ਇਹ ਕੁੱਝ ਕੁ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨਾਲ

ਇਕ ਨਵੇਂ ਆਬਾਦ ਹੋਏ ਆਕਵਿਡਨੈਕ ਟਾਪੂ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਉਥੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਇਹੋ ਹਾਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ 1641 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ

ਰਾਜ਼ਰ ਵਿਲੀਅਮ ਕੋਲ ਪ੍ਰਾਵੀਡੈਨਸ ਵਿਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਇਥੇ ਇਹ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਝਗੜੇ ਵਿਚ ਉਲਝ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ

ਬੋਸਟਨ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਰੇ

ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਇਸ ਨੇ ਸ਼ਾਵਮੈਂਟ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਭੋਂ ਖਰੀਦ ਲਈ। ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਝਗੜਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗਾਰਟਨ ਨੂੰ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਬੋਸਟਨ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ - ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ। ਸੈਨ 1644 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਤੇ ਹੱਕ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ 1648 ਵਿਚ ਸ਼ਾਵੋਮੈਂਟ ਮੁੜ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਨੇ

ਵਾਰਵਿਕ ਰੱਖ ਕੇ ਬਾਕੀ ਉਮਰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ _

1592 ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰੰ. ਪੁ-- ਐਨ. ਅਮੈ. 13 : 6੩

0, ੧ । | 1 । ੧ 1 1 ॥ । 1 1

ਡ੮੨” “੯ “ਦਲ ਦੇ ਮਦ ਦੇ ਦਮ << #ਦਾਣਾ-੦੨੪੭੯੨੭6੫%੬ 2 ਵੀ ਘਰ ਨ (94 -34446$ 2<੬# ੯6? ੭੬੪੬੧੧0070੧੫੦੧੨੧੨੫ 42101. ੫੨ 4੬੧੨ 10 ੬੦੨ 0 ਵਾ ਸਦ ਲੰਡ ਤਮ ਅਸਿ ਗੰਥ ੧29 -੦੦੦੨ 3 3:24:..35, 7." ੧ ਹੇ ਮੰ 25 75 9 ੨4- 94੨ ੮੧-੬2੧੧੨੫੧<%੭੯੦੨%

37

ਗਾੱਰਟਰ, ਹੈਰਮਾਨ : ਇਹ ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸੀ ਜੋ 26 ਨਵੈਬਰ, 1864 ਨੂੰ ਵਰਮਰਵੀਰ ਵਿਖੇ, ਸਾਈਮਨ ਗਾਰਟਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਘਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1889 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਗੀਤਾਤਮਕ ਪ੍ਰਵ੍ਿਤੀ ਵਾਲਾ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ੪” ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਰੀਰਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਜੀਵ 'ਮੇ” ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਦੇਵਤਾ ਬਾਲਡਰ ਦੇ ਮਿਥ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ. ਦਾ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਅਸੈਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਸੁੰਦਰਤਾ .ਦੀ ਛਿੰਨ-ਭੋਗਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਤੇ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ ਸਪਿਨੋਜ਼ਾ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ

1890 ਵਿਚ “੯੪2੬੪” ਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈ। ਸੈਨ

1896 ਵਿਚ ਇਹ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੇ. ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਹ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਰਿਹਾ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲੈਨਿਨ ਨਾਲ ਝਗੜੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇਕੱਲਾ

` ਰਹਿ ਕੇ ਸੈਘਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਨੇ

ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰੀਵਿਊ ਤੇ ਹੇਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਨਿਬੈਧ ਲਿਖੇ। 15 ਸਤੋਬਰ, 1927 ਨੂੰ ਬ੍ਰੱਸਲਜ਼ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਹ. ਪੁ-ਐਨ.ਬਿਰਿ. 10 : 590 .

ਗਾਰਡ : ਦੱਖਣੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਇਕ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਅਤੇ

ਤਣ ਫਸ ਦਾ ਇਕ ਕਿਰਨ ਅਖ

ਆਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਲਾਜੇਅਰ, ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਆਵੇਰਾਨ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਏਰੋ ਅਤੇ ਪੁਰਬ ਵਿਚ ਵਾਕਲੂਜ਼ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਕੁਲ ਖੇਤਰਫਲ ੨, 848 ਵ. ਕਿ. ਮੀ. ਅਤੇ ਆਬਾਦੀ 530,478

(19821 ਹੈ।

ਇਹ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਤਿੰਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ

ਰੋਇਆ ਹੈ -- 1. -ਸੈਸੀਫ਼ ਸੈਂਟਰਲ ਦੀ ਪੁਰਬੀ ਹੱਦ ਦੇ ਨਾਲ ਦਾ

ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਖੰਡ ਜਿਹੜਾ ਬਹੁਤ ਸਿੱਲ੍ਹਾ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ

“_ਜੈਗਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੀਆਂ ਸਾਵੈਨ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਉਚਾਈ, 1, 567 ਮੀ. ਤਕ ਪਰੈਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।2. ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਖੰਡ ਜਿੱਥੇ ਜੈਤੂਨ ਅਤੇ .

ਅੰਗੂਰ ਬਹੁਤ ਹੈਦੇ ਹਨ। 3. ਦੱਖਣੀ ਖੰਡ ਜਿਥੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ

- ਬਹੁਤ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੰਡ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ

ਚੋਗੀ ਕਾਸ਼ਤਯੋਗ ਤੂਮੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਏਰੋ ਦਰਿਆ_ ਗਾਰਡ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਵਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰਦੇਸ਼ ਦਰਿਆ ਇਸ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਹੱਦ ਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

`_ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਮਨ ਸਭਿਅਤਾ ਨੇ ਇਸ ਖੰਡ ਦੀ ਆਰਥਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ

ਯਾਦਗਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਲੂਈ ਨੌਵੇਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਭਿਕਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਭੂਮੀ ਲੈ ਕੇ 13ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ

__ ਏਗੂਇਸਮੋਰਸ ਦਾ ਕਿਲੇਬੈਦ ਬੈਦਰਗਾਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ। ਇਥੋਂ

ਹੀ ਉਹ ਅਪਣੀਆਂ ਦੋ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। -

ਹੈ। ਇਥੋਂ ਭੇਡਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਦੇ ਆਵੇਰਾਨ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਦੀਆਂ ਪ੍ਨੀਰ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਸਟੀਲ, ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ, ਕੱਪੜਾ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਹਨ। ਗਾਰਡ ਦਰਿਆ ਉਤੇ ਸਥਿਤ ਏਲੈਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਇਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਰ੍

ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਐਟਮੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਟੇਸ਼ਨ (ਮਾਰਕੂਲ ਵਿਖੇ) ਇਸੇ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਵਿਚ ਹੈ। ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. $ : 1138: ਐਨ. ਬਿਰਿ. ਮਾਂ. 4 : 413

ਗਾਰਡਨ, ਆਰੋਂ ਡੇਵਿਡ : ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਲਸਤੀਨੀ ਯਹੂਦੀ ਲੇਬਰ ਪਾਰਟੀ 'ਸ੩01 1੩੦੪੪” ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਆਗੂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਹੋਰ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ -1909 ਵਿਚ ਦੇਗਾਨੀਆ ਨਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਸਮੁਦਾਇ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮੇ ੧0 ਜੂਨ, 1856 ਨੂੰ ਰੂਸ ਦੇ ਯੂਕਰੇਨ ਰਾਂਜ' ਵਿਚ ਟ੍ਰਾਇਆਨੌਫ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।

ਵੀਹ ਸਾਲ ਲਈ ਇਕ ਅਮੀਰ ਰੂਸੀ ਯਹੂਦੀ ਪਾਸ ਇਕ ਅਦਨਾ ਜਿਹੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੈਮ ਕਰਨ ਮਗਜ਼ੋਂ 1904 ਵਿਚ ਇਹ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਇਕ ਲਾਇਬੇ੍‌ਰੀਅਨ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਇਕ ਖੇਤ-ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਜੋਂ ਕੈਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਬਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਕੌਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪਹਿਲੇ ਸੈਸਾਰ ਯੁੱਧ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਨੇ` ਸਾਧੂਆਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਇਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਗੂ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਕਦਮਾਂ ਉਤੇ ਚੱਲਣ ਲੱਗੇ। ਇਹ ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਉੱਠਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫਿਲਾਸਫੀ ਸਬੇਧੀ ਲੇਖ ਲਿਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੈਨ 1920 ਵਿਚ ਇਹ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀਂ ਦੀ ਕਾਨਵਰੈਸ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ ਪ੍ਰਾਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ 22 ਫਰਵਰੀ, 1922 ਨੂੰ ਦੇਗਾਨੀਆ (ਇਸਰਾਈਲ) ਵਿਖੇ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ । ਗਾੱਰਡਨ ਦੀ ਇਬਰਾਨੀ ਰਚਨਾ ਪੰਜ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਸੈਨ 1938 ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਭਾਗ ਦਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ “681&੦09 ਸੱਖਰੜ ਨਾਂ ਨਾਲ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ।

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. 10 : 580 ; ਐਨ. ਥਿਰ. ਮਾ. 4 : 634 ਰ੍ ਗਾਰਡਨ, ਐਡਮ ਲਿਨਜ਼ੇ : ਇਹ ਆਸਟੇਲੀਆ ਦਾ ਕਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਆਜ਼ੋਰਜ਼ ਵਿਚ ਫਾਈਆਲ ਵਿਖੇ 19

ਅਕਤੂਬਰ, 1833 ਨੂੰ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਮਿਲਟਰੀ

ਅਕੈਡਮੀ ਵੁਲਿਚ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।ਸੈਨ 18੨3 ਵਿਚ . ਇਸ ਨੂੰ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਪੁਲਿਸ ਵਿਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਆਸਟੇਲੀਆ

_ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਛੋਤੀ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਘੋੜਿਆਂ

ਨੂੰ ਸਿਧਾਉਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਜ਼ਾਦ ਧੈਦਾ ਚਾਲੂ ਕਰ ਲਿਆ।ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਚਾਅ ਰਿਹਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 'ਹਾਉ ਵੀ ਬੀਟ ਦੀ ਫੇਵਰਿਟ” ਅਤੇ 'ਦੀ ਸਿਕ ਸਟਾਕ ਰਾਈਡਰ?” ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਸੈਨ 1865 ਵਿਚ ਇਹ ਆਸਟੇ੍‌ਲੀਆ ਦੇ ਸੈਸਦ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ ਪਰੋਤੂ ਆਪਣੀ ਗ਼ੈਰ- ਜ਼ਿਮੇਵਾਰਨਾ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਸੈਨ 1867 ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ

ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਦੋਂ ਪੁਸਤਕਾਂ “ਸੀ ਸਪ੍੍‌ੇ ਐਂਡ ਸਮੇਂਕ ਡਰਿਫਟ” ਅਤੇ

'ਅਸ਼ਟਾਰੈਥ” ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈਆਂ। ਸੈਨ 1870 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਬੁਸ਼ ਬੈਲਡਜ਼ ਐਂਡ ਗੈਲਪਿੰਗ ਰਾਈਮਜ਼” ਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਛਪਵਾਈਂ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਇਸ ਉਤੇ ਗਗੀਬੀ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬੱਦਲ ਛਾ ਗਏ ਅਤੇ 24 ਜੂਨ, 1870 ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਨਿਊ ਬ੍ਰਾਈਟਨ ਵਿਖੇ 37 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਆਤਮ- ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ।

ਹ. ਪੁ- ਐਵ. ਐਨ. 6 : 73 : ਐਨ. ਬਿ. ਮਾ. 4 : 634

ਗਾਰਡਨ ਸਿਟੀ

ਗਾਰਡਨ ਸਿਟੀ : ਸੈਯੁਕੇਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ 29 ਕਿ. ਮੀ. ਪੂਰਬ ਵੱਲ' ਪੱਛਮੀ ਲਾਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਉੱਤੇ ਨੈਸੋ ਕਾਊਂਟੀ ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਯੁਕਤ

ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਕਮਿਊਨਿਟੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਉਂਤ ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਸੈਨ 1869 .ਵਿਚ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਟੀ, ਸਟੂਅਰਟ ਨੇ ਇਕ “ਗਾਰਡਨ ਸਿਟੀ” ਵਸਾਉਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਹੈਮਸਟੈਡ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ 7,000 ਏਕੜ ਤੇਂ' ਵੱਧ ਥਾਂ ਖਰੀਦੀ-ਸੀ। ਸਟੂਅਰਟ ਦਾ ਮਨੋਰਥ, ਉੱਥੇ

ਪਾਰਕ ਅਤੇ 80 ਫੁਟ ਚੌੜੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ

ਦਰਖ਼ਤ ਲੱਗੇ ਹੋਣ, ਬਣਾਉਣਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜਾਂ-ਨਸ਼ੀਨਾਂ ਨੇ ਇਕ “ਗਾਰਡਨ ਸਿਟੀ ਕੈਪਨੀ” ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਿਹੜੀ 1919 ਵਿਚ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੁਤੋਤਰ ਹੋਣ ਤਕ ਇਸ ਦੀ ਦੇਖ ਭਾਲ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੌਮ ਸੈਭਾਲਦੀ ਰਹੀ।

ਗਾਰਡਨ ਸਿਟੀ ਆਪਣੇ, ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ

ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਗਿਰਜੇ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਛਪਾਈ ਇਸ `

ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਐਡਲਫੀ-ਕਾਲਜ ਜੋ 1896 ਵਿਚ ਬਰੁੱਕਲਿਨ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ

ਪਿੱਛੋਂ 1929 ਵਿਚ ਗਾਰਡਨ ਸਿਟੀ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ, _

ਲਾਂਗ ਆਈਲੈਂਡ ਦੇ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ-ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਹੀ ਰਜ਼ਵੈਲਟ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਚਾਰਲਸ ਏ. ਲਿਨਬਰਗ ਨੇ 1927 ਵਿਚ ਐਟਲਾਂਟਿਕ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਉਡਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਿੱਛੋਂ 1951 ਵਿਚ ਇਹ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਬੈਦ ਕਰ ਕੇ ਇਥੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਆਬਾਦੀ--22,927 (1982)

402 43' ਉ. ਵਿਥ. : 73 37' ਪੁੱ. ਲਬ.

ਹ. ਪ.- ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. $ : 1239

_ ਗਾਰਡਨ, ਚਾਰਲਸ ਜਾਰਜ - ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਇਸ

੩ ੨੩

ਤੁ ਜਰਨੈਲ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਜਨਵਰੀ, 1833 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੂਲਿਜ਼

ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਰਸਾਲਾ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਇਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। ਰ੍ ਰ੍

ਸੈਨ 1852 ਵਿਚ ਇਹ ਰਾਇਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ _ਗਿਆ। ਰੂਸ ਊ ਵਿਰੁੱਧ _ ਕੀਮੀਆ ਦੀ ਜੋਗ (1853-56) ਵਿਚ

ਨਾਂ ਖੱਟਿਆ। ਸੈਨ 1859 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਪਤਾਨ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਦੇ ਦਿਤਾ ਰਿਆ, ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਇਸ ਨੇ ਚੀਨ ਨਾਲ __ਲੜ __ ਰਹੀਆਂ ਹੀ

ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ । ਪੀਕਿੰਗ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਇਹ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ “ ਸਮਰ-ਧੈਲੇਸ' ਆਪਣੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿਚ ਤਬਾਰ ਕਰਵਾਇਆ।

ਮਈ, 1862 ਵਿਚ ਗਾੱਰਡਨ ਦੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਕੋਰ ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਦੇ ਤਜਾਰਤੀ ਕੇਂਦਰ, ਸ਼ੋਘਾਈ ਦੀ ਫ਼ਸੀਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ 3,500 ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਸੀ, ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਫ਼ੌਜ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬੁਹਖਿਆ ਲਈ! ਤਿਆਰ ਕੀ ਰਈ 'ਸੀ। ਜਨਵਰੀ; 1865

ਗਨ ਦੀਨੀ ਨੀਲ ਪਮਿ ਰੋ ਗਿਆ।

_ਇੰਜੀਨੀਅਰਾਂ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਰਿਹਾ। ਇਥੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਾਧੂ ਸਮਾਂ

ਗਰੀਬ ਨੌਜੁਆਨਾਂ _ ਵਿਚਕਾਰ _ਲੋਕ-ਹਿਤ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਬਿਤਾਇਆ। ੍

ਰ੍ ਗਲ ਤਦ ਸੂਡਾਨ ਵਿਚ ਇਕਵੇਂਟੋਰੀਆ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ

ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1874 ਤੋਂ ਦਸੈਬਰ, 1876 ਤਕ “ਅਪਰ ਨੀਲ” ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ ਕੇਂਦਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ । .

ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੂਡਾਨ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਨ 1880 ਵਿਚ ਸਿਹਤ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਰਹਿਣ ਉਪਰੈਤ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ, ਚੀਨ, ਕੇਪ ਕਾਲੋਨੀ, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਆਦਿ

` ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।

ਸੈਨ 1884 ਵਿਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਰਤੂਮ

ਹ.ਪੁ--ਐਨ. ਬਿ. 1੦ : 580 ਰ੍ ਗਾਰਡਨ, ਜਾਨ ਬ੍ਾਊਨ : ਸੋਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੇ ਇਸ ਉੱਘੇ ਕਾੱਨਫੈਡਰੇਟ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ- ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਨੇਤਾ ਦਾ ਜਨੰਮ 6

ਫਰਵਰੀ, 1੪32 ਨੂੰ ਜਾਰਜੀਆ ਰਾਜ ਦੀ ਅਪਸਨ ਕਾਊਂਟੀ ਵਿਖੇ “

ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਜਾਰਜੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ

ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਗਜ਼ੋਂ ਐਟਲਾਂਟਾ ਵਿਖੇ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਉਤ

੫੦੨੫ "੯੭. ੯੩

ਸ਼੍ਰੂ ਹੋਣ ਤੇ ਇਹ ਵਲੈਟੀਅਰਾਂ ਦਾ ਕੈਪਟਨ ਬਣ ਕੇ ਕਾੱਨਫੈਡਰੇਟ ਫ਼ੌਜ

ਇਉ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ

ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੀਕ ਪਹੌਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ

ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਅੱਠ ਵਾਰ __ ..

ਜਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ। ਘਰੇਲੂ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਟੇਲਾਂਟਾ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਲਗ ਪਿਆ। ਸੈਨ 1868 ਅਤੇ 1872 ਵਿਚ _ ਇਹ

2੩.:੪-੩

ਡੈਮੋਕ੍ਰਂਟਿਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਨਵੈਨਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ _

1873 ਤੋਂ 188੦ ਤਕ ਇਹ ਸੈੋਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਸੈਨੇਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ

ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1880 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ' ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੁੜ 1891 ਤੋਂ 189੭7 ਤਕ ਸੈਨੇਟ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਰਾ। . ਸੈਨ 1886 ਤੋਂ 1890 ਤਕ ਇਹ ਜਾਰਜੀਆ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਵੀ _`

੯. ੨੪

ਰਿਹਾ ਅਤੇ 1890 ਤੋਂ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਾੱਨਰੈਡਰੇਟ ਵੈਟਰਨਜ਼ ਦਾ_

ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1903 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ “ਰੈਮਿਨਿਸੈਂਟ ਆਫ਼ ਦ ਸਿਵਲ ਵਾਰ” ਨਾਮੀ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ।

1 ] ॥

ਪਭ ਪਦ ਮੱਤ ੨ ੨

=੪“੨੨੬੪॥੯੧੦੬੬ ੪੫੬ $ "ਟਨ ਪਕਾ ੨

੨ ਛ੩ ਆਖ ="੨੮ੜਾ-੨ ੩੬” ਤ ਗ੪ੜ- ੪੬6੨੪-2੭੧੨੧ ੧₹੨੯੪32੮੯੮-੩੮੧ ਆਦੇ =੧%੦2੭੧,£"

ਗਈ ਪਰ 1955

ਵਿ

ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ 5 ਜਨਵਰੀ, 1904 ਨੂੰ ਫਲੋਰਿਡਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਿਆਮੀ ਵਿਖੇ ਹੋਈ। ___ ਹ. ਪੁ.--ਐਨ. ਬਿ. 10 : 582

ਗਾਰਡਨ, ਮੋਰੀ : ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੀ ਇਸ ਉੱਘੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1877 ਨੂੰ ਐਬਰਡੀਨ (ਸਕਾਟਲੈਂਡ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ । ਇਹ ਅਮਰੀਕੀ ਓਪੇਰੇ ਦੀ ਇਕ ਉੱਘੀ ਹਸਤੀ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਵਿਖੇ

ਸੈਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਮਗਰੋਂ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ _ _ ਉਸਤਾਦ ਮੈਥੀਲਦੀ ਮਾਰਕੇਸੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ

ਪੈਰਿਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ.ਗਿਆ। ਸੰਨ 1900 ਵਿਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿਖੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤ ਓਪੇਰੇ ਲੁਈ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ' ੩

ਸੈਨ 1910 ਤੋਂ ਇਸਨੇ ਸ਼ਿਕਾਗੋ-ਓਪੇਰੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੈਨ 1921-22 ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਗੋ-ਓਪੇਰਾ-ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ _ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣੀ। ਸੈਨ 1930 ਵਿਚ ਇਹ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ

ਤੱਕ ਸੈਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹੀ । ਸੈਨ 1902 ਵਿਚ ਦੇਬੂਸੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਓਪੇਰੇ ਵਿਚ

ਮੈਲੀਸਾਂਦੇ ਦੇ ਰੇਲ ਲਈ ਚੁਣਿਆ। ਇਸ ਰੋਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸਨੁੰ ਥੇਸ

ਸੈਲੋਮ ਕਾਰਮੈਨ ਅਤੇ ਫਾਈਓਰਾ ਦੇ ਰੋਲਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ।

ਸੋਨ 1951 ਵਿਚ ਇਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ 'ਮੇਰੀ ਗਾਰਡਨ ਸਟੋਰੀ” ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈ। 6 ਰ੍

_- 3 ਜਨਵਰੀ, 1967 ਨੂੰ ਐਬਰਡੀਨ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਹਾ, ਪੁ--ਐਨ. ਬ੍ਰ. ਮਾ. 4 : 414 : ਕੋਲ. ਐਨ. 8 : 278

-__ਗਾਰਡਨਰ; ਅਰਲ ਸਟੈਨਲੀ : ਇਹ ਸੈ. ਕਾ. ਅ. ਦਾ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਵਕੀਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਲਗਭਗ 100 ਜਾਸੁਸੀ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਇਕ ਦੀਆਂ 1,000,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਕੀਆਂ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਧੈਰੀ ਮੇਸਨ ਨਾਂ ਦੇ ਵਕੀਲ-ਜਾਸੂਸ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ।

ਗਾਰਡਨਰ ਦਾ ਜਨਮ ਮੇਸਾਚੂਸੈੱਟਸ ਰਾਜ ਦੇ ਮਾਲਡੈੱਨ ਸ਼ਹਿਰ

ਵਿਖੇ 17 ਜੁਲਾਈ, 1889 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ

ਸੈਨ 1940ਵੇਂ' ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ 'ਦੀ ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਲਾਸਟ ਰਿਜ਼ਾਰਟ” ਸੈਸਥਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਇਸ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸਿਰਫ ਬੇਕਸੂਰੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਮੱਦਦ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਨ ਲਗਭਗ 22 ਸਾਲ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ । ਸੈਨ 1921 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੁ ਕੀਤਾ।ਇਹ ਅਦਾਲਤੀ ਕਮਰੇ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਕਮਾਲ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।ਸੈਨ 1932 ਤੱਕ ਇਹ ਵਕਾਲਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਹੀ ਦਿਨ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੇਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 200,000 ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਲਿਖ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।'ਦੀ ਕੇਸ ਆਫ ਦੀ ਵੈਲਵਟ ਕਲਾਜ਼' (1933) ਅਤੇ `ਦੀ ਕੇਸ ਆਫ਼ ਦੀ ਸਲਕੀ ਗਰੱਲ' :1933) ਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰੀ ਮੇਸਨ ਵਾਲੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ

ਅਰਲ ਸਟੈਨਲੀ ਗਾਰਡੂਨਰ

` `ਇਸ ਨੇ 80 ਹੋਰ ਪੈਰੀ ਮੇਸਨ ਨਾਵਲ ਲਿਖੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰਿਆਂ ਦੇ

ਨਾਂ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ਼ੀ ਢੋਗ ਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ “ਦੀ ਕੇਸ ਆਫ਼ ਦੀ ਡੁਪਲੀਕੇਟ ਡਾੱਟਰ”(1960) ਅਤੇ “ਦੀ ਕੇਸ ਕਾਫ਼ ਆਮੋਰਸ ਆਂਟ”(1963।ਹਨ।

ਅਟਾਰਨੀ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ “ਦੀ ਡੀ. ਏ. ਕਾਲਜ਼ ਇਟ ਮਰਡਰ,” (1937) ਅਤੇ ਦੀ ਡੀ. ਏ. ਗੋਜ਼ ਟੂ ਟਰਾਇਲ,” (1940)। ਇਕ ਤੀਜੀ ਲੜੀ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਇਸ ਨੇ ਏ. ਏ. ਫ਼ੇਅਰ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ੀ ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਲਿਖੀਆਂ ਜੋ ਬਰਥ ਕੂਲ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ. ਮੋਟੇ, ਲਾਲਚੀ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਜਾਸੂਸ ਅਤੇ ਡੋਨਾਲਡ ਲੈਮ ਨਾਂ ਦੇ ਵਕੀਲ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ।

`__ਗਾਰਡਨਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ “ਗਲਪ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਕਾਰਖ਼ਾਨਾ” ਕਿਹਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਦੀਆਂ 1੨ ਕਿਰਤਾਂ ਗਲਪ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ _ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ “ਹੋਵਰਿੰਗ ਓਵਰ ਬਾਜਾ”, (1961). “ਹੈਟਿੰਗ ਲਾਸਟ ਮਾਈਨਜ਼ ਬਾਈ` ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ” (1965) ਅਤੇ ` `ਮੈਕਸੀਕੋਜ਼ ਮੈਜਿਕ ਸੁਕੇਅਰ” (1968)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਇਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਦੀ ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਲਯਟ ਰੀਜਾਰਟ”

` (1952), ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਦੌਡ-ਵਿੱਦਿਆ ਸਬੈਧੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ

ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਕੁਝ ਪੜਚੋਲੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਪਲਾਟਾਂ: ਲਿਖਣ ਢੰਗ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਬੈਧੀ ਇਸ ਦੀ ਸਰਾਹਣਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਧਾਰਣ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਲਗਭਗ ਭੋਰੇ ਦਸਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਨੋਰਥ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦਿਲ-ਪਰਚਾਵਾ ਕਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ . 140 ਨਾਵਲਾਂ ਦਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਹੋਣਾ ਇਸ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਪੱਕਾ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਕੈਲਿਫ਼ੋਰਨੀਆ ਵਿਚ ਟੈਮੀਕੁਲਾ ਵਿਖੇ 11 ਮਾਰਚ, 1970 ਨੂੰ ਹੋਈ।

ਹੇ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. ਮਾ. 3 : 416

_ ਗਾਰਡਨਰੇ, ਸਟੀਫ਼ਨ : ਇਸ ਅੰਗਰੌਜ਼ ਪਾਦਰੀ ਅਤੇ

੧

`_ਨੀਤੀਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ

ਹੋਇਆ। ਇਹ ਈਸਾਈ _ ਧਰਮ-ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਉੱਘਾ

_(ਰਾਜਕਾਲ _ 1509 ਤੋਂ

ਗਾਰਡਨਰ, ਸੈਮੁਅਲ ਰਾੱਸਨ 1482 ਦੇ ਲਗਭਗ

ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ; ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈਨਰੀ ਅੱਠਵੇਂ ,

1547) ਦੀਆਂ _ ਚਰਚ ਵਿਰੋਧੀ ਨੀਤੀਆਂ _ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮੋਰੀ ਪਹਿਲੀ . (ਰਾਜਕਾਲ 1553-58) ਦੇ ਕੱਟੜ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕਵਾਦ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕੀਤੀ।

ਇਹ ਇਕ ਸਧਾਰਨ ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਕੈਂਬ੍ਰਜਿ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ 1520-21 ਵਿਚ ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਧਾਰਮਕ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਟਿ੍‌ਨਟੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ` ਕੈਂਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੈਪਰਕ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ 1525 ਵਿਚ ਹੈਨਰੀ ਅੱਠਵੇਂ ਦੇ ਮੁੱਖ-ਮੰਤਰੀ, ਕਾਰਡੀਨਲ ਵੁਲਜ਼ੇ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਬਣਿਆ। ਸੈਨ 1528-29 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪੋਪ ਕਲੇਮੈਂਟ ਸੱਤਵੇਂ ਕੋਲ ਹੈਨਰੀ ਐਰਾਗਾਨ ਦੀ ਕੈਥਰੀਨ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਮਨਸੂਖ਼ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਗੈਭੀਰ ਮਸਲਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਹੈਨਰੀ ਨੂੰ ਰੋਮ

ਸਟੀਫਨ ਗਾਰਡਨਰ

ਰ੍ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦੇਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਗਲਿਸ਼

ਚਰਚ ਦਾ ਮੁਖੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ 1529 ਵਿਚ ਹੈਨਰੀ ਦਾ ਧ੍ਰਿਸੀਪਲ ਸੈਕਟਰੀ ਅਤੇ 1531 ਵਿਚ ਵਿਨਚੈਸਟਰ ਦਾ ਬਿਸ਼ਪ

_ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਗਾਰਡਨਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਜਿੱਤੇ

ਸਕਿਆ। ਦੋ ਵਰ੍ਹੇ ਪਿਛੋਂ ਹੈਨਰੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਲਾਹਕਾਰ ਟਾਮਸ

ਕਰਾਮਵੈੱਲ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਪਦ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ।ਸੈਨ 1535

ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਇਕ ਰਚਨਾ ਛਪਵਾ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕੁਝ ਹਿਮਾਇਤ

ਦੁਬਾਰਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨੇ 1539 ਵਿਚ ਛੇ ਅਨੂਛੇਦਾਂ ਦੇ.

ਕਰਵਾਉਣ ਸਬੈਧੀ ਕੈਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।

ਇਹ 1540 ਵਿਚ ਕਰਾਮਵੈਲ ਦੇ ਪਤਨ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰ ਸੀ

ਅਤੇ ਆਪ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕੈਂਬ੍ਰਿਜ ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਹੈਨਰੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਹੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਮੱਤ ਪੱਖੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਐਡਵਰਡ ਛੇਵੇਂ (ਰਾਜਕਾਲ 1547- 53) ਦੇ

ਹਕੂਮਤ ਸੈਭਾਲਣ ਮਗਰੋਂ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਮੱਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਫੁਲਿਆ। ਕਰੈਨਮਰ ਦੇ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਫੁਰਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੋਂ

ਇਨਜ਼ਾਰ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਰ੍

ਨੂੰ ਜਨਵਰੀ, 1548 ਵਿਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਉਸੇ ਸਾਲ ਜੂਨ ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਦੇ ਟਾਵਰ ਵਿਚ ਬੈਦੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਐਡਵਰਡ ਦੀ ਮੌਤ (1553) ਤਕ ਇਹ ਉਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ । ਸੈਨ 1550 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਸ਼ਪ ਪਦ ਤੋਂ ਵੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਕੈਥੋਲਿਕ ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਦੇ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ' ਪਿਛੋਂ ਇਸ ਨੂੰ

ਅਗਸਤ, 1553 ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਲਾਰਡ ਚਾਂਸਲਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ

40

੩੩ >;2੩-- ੩੪

ਇਹ ਔਖਾਂ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ 1554 ਵਿਚ ਆਰੰਭ ਹੋਏ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਟਾਂ ਰ

ਵਿਰੁਧ ਸਖ਼ਤ ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਪਰ _

ਕਰੈਨਮਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਾਅ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਯੋਗਤਾ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ .ਕੀਤੀ। ਇਹ : ਤਕੜਾ ਪਾਦਰੀ ਸੀ ਪਰ ਮਹਾਨ ਰੂਹਾਨੀ ਆਗੂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ 1. ਮੌਤ 12 ਨਵੈਬਰ, 1555 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਹੋਈ। 1

ਹ. ਪੁ--ਐਨ. ਬਿਰੰ. ਮਾ. 4 : 416

ਗਾਰਡਨਰ, ਸੈਮੁਅਲ ਰਾੱਸਨ : ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਇਸ `

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਮਾਰਚ, 1829 ਨੂੰ ਐਲਰੋਸਫੋਰਡ, _ ਹੈਂਪਸ਼ਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਇਆ। ਇਸਨੇ ਵਿੰਨਚੈਸਟਰ ਅਤੇ ਕਰਾਈਸਟ

ਕਾਲਜ ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਾਲ ! __

ਇਹ ਇਰਵਿੰਗਾਈਟ ਚਰਚ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1871 ਤੋਂ 1885

1876 ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣ ਗਿਆ।ਸੈਨ :..-:- 1884 ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਆਲ ਸੋਲਜ਼ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫੋਰਡ ਅਤੇ :

1892 ਈ. ਵਿਚ ਮਰਟਨ ਕਾਲਜ ਦਾ ਫੈਲੋਂ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆਂ ; ਪਰੈਤੂ 1894 ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਦਾ ਪੱਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ । ਰਿ ਆਪਣਾ ਪੁਰਾ ਜੀਵਨ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੋ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-

ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਥੋਜ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਇਸ ਦੇ ਢੰਗ. ਤਰੀਕੇ , ਅਤੇ ਨਿਰਣੇ ਬਾਰੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕੀਤਾ ਪਰੋਤੂ !

ਉੱਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ! ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਕ ਬੇਜੋੜ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ! ਲੇਗ ਪਿਆ। ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ।

_ਖ਼ਾਨਾਜੈਗੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਮੰਤਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਵਹਾਰ ਪਿੱਛੇ

ਲੁੱਕੇ _ਪਦਾਰਥਕ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿਚ ਵੀ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸੈਨ 1891 ਤੋਂ ਇਹ “ਇੰਗਲਿਸ਼ ਹਿਸਟਾਰੈਕਲ ਰਿਵਿਊ” ਰਿ ਦੀ ਦਿ -ਗਈ।

ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬ੍ਰਿ. $ : 1141 ਗਾਰਡਨਰ, ਪਰਸੀ_: ਇਹ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਲਾਸਕੀ

-ਪੁਰਾਤਤਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਤੇ ਤਮਗਿਆ ਤੋਂ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੇ. ਤਰੀਕਿਆਂ __ ਦੀ ਖੋਜ ਸਬੈਧੀ 1883 ਵਿਚ 'ਦੀ ਫਾਈਪਸ ਆਫ਼ ਗ੍ਰੀਕ ਕਾਂਇਨਜ਼'

ਪੁਸਤਕ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੀ ਗਾਰਡਨਰ ਦੀ

ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਗਾਰਡਨਰ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਨਵੈਬਰ, 1846 ਵਿਚ ਲੰਡਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਕ੍ਰਾਈਸਟ ਕਾਲਜ ਕੈਂਬ੍ਰਿਜ ਤੋਂ ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਤੇ 187; ਤੋਂ 1887 ਤਕ ਇਹ ਲੈਡਨ.ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿਚ ਸਿੱਕਿਆਂ ਤੇ ਤਮਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ

` ਵਿਚ ਕੈਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ 1880 ਤੋਂ 1897 ਤਕ ਕੈਂਬਿਜ ਰ੍

ਵਿਖੇ ਪੁਰਾਤਤਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵੀ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1887 ਤੋਂ 1925 ਤਕ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 'ਵਿਚ ਇਸੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਰਿਹਾ। ਸੈਨ 1880 ਤੋਂ 1896 ਦੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ- ਦੌਰਾਨ ਗਾਰਡਨਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਹੈਲੈਨਿਕ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੈਪਾਦਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਕੌਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਾਮੋਸ ਐਂਡ

ਰ੍ 41 ਰ੍ ਰ੍ _ਗਾਰਦ ਅਤੇ ਅੰਗ-ਰੱਖਿਅਕ `! ਸਾਮੀਅਨ ਕਾਇਨਜ (1882) ਅਤੇ ਨਿਊ ਚੈਪਟਰਜ਼ ਇਨ ਗ੍ਰੀਕ ___ _ ਗਾਰਡੀਅਮ : ਤੁਰਕੀ ਦੇ ਅੰਕਾਰਾ ਨਾਮੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ :! ਆਰਟ (1926) ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ। ਸਾਕਰਾਯਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵਸਿਆ ਇਹ ਇਕ ` ਰ੍ _ਹ. ਪੁ-ਐਨ. ਬਰਮਾ. 4 : 417. 1. ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਨਾਤੋਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਖੰਡਰਾਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ 2 ਤੌ ਫ੍ਰਿਜੀਆ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੈਨ 1950 ਤੋ ਹੋ ਗਾਰਡਨ ਰੀਚ : ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬੈਗਾਲ ਰਾਜ ਦੇ _ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਖੋਜਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਸ਼ੀ ਯੁਗ ਅਤੇ ਹਿੱਤੀ `? ਦੱਖਣੀ ਚੌਬੀਸ ਪਰੰਗਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਹ ਕਲੱਕਤੇ ਦੇ _ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ। 9ਵੀਂ ਅਤੇ 8ਵੀਂ ਈ. ਬਿਲਕੁਲ ਹੇਠਾਂ ਵਲ ਹੁੱਗਲੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੈਢੇ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਮੂ. ਵੇਲੇ ਇਹ ਫ੍ਰਿਜੀਆ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਲੋਕ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਦਾ ਇੰਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਉਪ-ਨਗਰ ਹੈ। ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਗਾਰਡੀਅਮ ਨਾਂ ਇੰ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਲਕੱਤੇ ਤੇ ਫਿਰ ਦੇ ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਂਜ ਵੇਲੇ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ 1 _ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੌਰਾਨ ਕਲਾਈਵ ਨੇ 1756 ਈ. ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਦੇ ਕਿਲੇ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪਿੰਡ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। .

: ` ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆਂ ਸੀ। ਇਹ ਥਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਇਥੇ ਵੇਖੀ ਜਾਂ

! ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਯੂਰਪੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਨਪਸੈਦ ਥਾਂ ਸ਼ੀ ਅਤੇ __ ?-4-ਐਨ- ਬਿ. ਮਂ-4 : 694 ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1768 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1780 ਵਿਚਕਾਰ ਇਥੇ ਬਹੁਤ ਆਲੀਸ਼ਾਨ _`ਗਾਰਡੀਏਨ : ਇਹ ਇਕ ਰੋਮਨ ਸ਼ਹਿਨਸਾਂਹ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨ 3 ਮਕਾਨ ਬਣਾਏ ਸਨ। ਅਵਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਿ . . ਅਸਥਾਨ ਵੀ ਇਥੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਗਾਰਡਨ ਰੀਚ ਹੁਣ ਕਲਕੱਤੇ ਦਾ. 157 ਈ. ਵਿਚ- ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਕੇਂਵਲ ਤਿੰਨ

ਇਕ ਬਦ ਗਿਤ ਹਿਰ ਬਿਨ ਬਿ ਹਫ਼ਤਿਆਂ (ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ 238 ਈ.) ਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਬਜ਼ੁਰਗ

`_ਕਾਂਰਥਾਨੇ ਸਥਾਪਿੜਹਨ। . । _ . -__ ਸੈਨੇਟੇਰ ਦੀ `ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਰੁਚੀ ਸੀ। ਯੂਨਾਨੀ ਲੇਖਕ !_____ ਆਬਾਦੀ-191,107 (1981) , . ਫਲੋਵੀਅਸ ਫਿਲਾਸਟ੍ਰਾਟੂਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਲਾਇਵਜ਼ ਆਫ਼ ਦੀ 22” 33' ਉ. ਵਿਥ, 88 19' ਪੂ. ਲਬ. ਹਦ ਸਾਂਫਿਸਟਸ' ਗਾਰਡੀਏਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਰਪਣ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੈਨ 238 ਦੇ

ਰੰ ਲੀ , ਹ- ਪ-ਇੰਪ, ਗ. ਇਡ,12 ਰੇ ਰ੍ ਰਤ ਘਾ _ਗਾਰਡਾ ਝੀਲ : ਇਹ ਇਤਾਲਵੀ ਲੰਬਾਰਡ ਝੀਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਧੁਰ _ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਭੇਜਿਆ। ਕੁਝ ਅਮੀਰ ਨੌਜਵਾਨ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਨੇ ਟੈਕਸ । _. ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਝੀਲ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 370 ਵ.ਕਿ. ` ਦੇਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਟੈਕਸ ਕੁਲੈਕਟਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। _ ਮੀ. (143 ਵ. ਮੀ.) ਲੰਬਾਈ 52 ਕਿ. ਮੀ. (32 ਮੀਲ) ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ _ਵਿਦੁਰੋਹੀਆਂ ਨੇ ਗਾਰਡੀਏਨ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ ਲਗਭਗ 18 ਕਿ . ਮੀ. (10 ਮੀਲ) ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ ਸੈਨੇਟ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਵਕਤ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਲੜਾਂਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਇਸ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦੀ ਉਚਾਈ 64 ਮੀ. (213 ਫੁੱਟ) ਹੈ। ਖੇਤਰਫਲ ਪਖੋਂ _ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖਬਰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਇਸ ਨੇ 238 __ ਐਲਪਾਈਨ ਖੇਤਰ ਵਿਚਲੀਆਂ ਜਨੀਵਾ ਅਤੇ ਕਾਨਸਟੈਨਸ ਝੀਲਾਂ _ਈ. ਵਿਚ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ । ਰ੍ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਉੱਤਰੀ ਸਿਰਾ ਤੈਗ __ . ੍ ਰ੍